Uwaga, pamięć i przypominanie w ocenie zeznań świadka

Zeznanie świadka jest produktem trzech procesów: zapamiętywania, przechowywania i odtwarzania, a każdy z nich zależy od koncentracji uwagi, schematów poznawczych, emocji i cech samej osoby. Zrozumienie tych mechanizmów pozwala trafnie oceniać wiarygodność zeznań, planować przesłuchanie i formułować pytania do biegłego psychologa. Ma to znaczenie zarówno w postępowaniu przygotowawczym, jak i na etapie sądowym, aż do wyrokowania.

Koncentracja uwagi a zapamiętywanie

Figura i tło

Pamięć jest ściśle powiązana z koncentracją uwagi. Nie wszystkie bodźce przyciągają uwagę w równym stopniu – najczęściej skupia się ona na jednym wybranym bodźcu lub jednej informacji.

Bodziec, na którym skupia się uwaga, staje się figurą; pozostałe bodźce tworzą tło.
Przykład: przy czytaniu książki z włączonym radiem tekst jest figurą, a muzyka tłem. Przy zaangażowaniu w lekturę muzyka bywa w ogóle niesłyszalna – bodźce tła są wyciszane na poziomie tworu siatkowatego (formacji siatkowatej) pnia mózgu.
Fluktuacja uwagi – uwaga może przeskakiwać między figurą a tłem. Gdy podczas czytania skupia się na muzyce, po chwili okazuje się, że nie wiadomo, co się przeczytało.

Wniosek dla praktyki: świadek zapamiętuje przede wszystkim to, co w danej chwili było dla niego figurą. To, co pozostawało w tle, może zostać zapamiętane słabo albo wcale.

Aktywność podmiotu w trakcie spostrzegania

Na rezultat zapamiętywania wpływają czynności, które podmiot wykonuje już na etapie odbioru informacji:

Rodzaj percepcji	Czynność wspomagająca zapamiętywanie
Wzrokowa	Werbalizacja – nazywanie spostrzeganych przedmiotów i zjawisk
Słuchowa	Obrazowe wyobrażanie sobie tego, co oznaczają słowa i opisy

Przetwarzanie zachodzące w chwili odbioru informacji w zasadniczy sposób determinuje, co i jak zostanie zapamiętane.

Schematy poznawcze a zapamiętywanie

Hipoteza filtrowania

Na zapamiętywanie silnie wpływa wiedza jednostki zorganizowana w schematy poznawcze. Według hipotezy filtrowania, wywodzącej się z psychologii społecznej, informacje spójne z posiadanym schematem są zapamiętywane lepiej niż te, które do niego nie pasują.

Informacje niezgodne ze schematem

Badania nad przetwarzaniem informacji prowadzą jednak do wniosku przeciwnego w ważnym obszarze:

Gdy obserwowana osoba zaczyna zachowywać się niezgodnie ze schematem, staje się przedmiotem skoncentrowanej uwagi, a informacje o niej są zapamiętywane łatwiej i w większym zakresie.
Schemat działa nie jako prosty filtr, lecz jako kontekst interpretacyjny – determinuje intensywność i rezultat przetwarzania informacji.
Najłatwiej zapamiętywane są informacje niezgodne ze schematem („nowości”). Efekt ten rośnie wraz ze stopniem niezgodności.
Wyjaśnienie: informacje niezgodne ze schematem wymagają głębszego, bardziej analitycznego przetwarzania – trzeba je powiązać relacjami skojarzeniowymi z wieloma innymi danymi epizodycznymi, co wzmacnia ślad pamięciowy.

Emocje a zapamiętywanie

Koncepcje schematów poznawczych przywiązują niewielką wagę do sfery emocjonalnej, tymczasem każdej treści i każdemu zjawisku towarzyszy jakiś stan emocjonalny. Ma to duże znaczenie dla zrozumienia sytuacji psychologicznej świadka.

Zależność między emocjami a zapamiętywaniem jest analogiczna do zależności między pobudzeniem a motywacją:

Natężenie emocji	Wpływ na zapamiętywanie
Brak emocji	Treść „pozbawiona zabarwienia emocjonalnego” – zapamiętywana słabiej
Emocje pozytywne lub negatywne o umiarkowanym natężeniu	Zapamiętywanie najlepsze
Emocje intensywne	Działanie dezorganizujące – zaburzenie pamięciowego przyswajania informacji

Silne emocje mogą blokować sferę poznawczą: kontrola intelektualna słabnie, a człowiek mówi rzeczy, których w spokoju by nie powiedział. Przy skupieniu na aspektach intelektualnych i informacyjnych emocje schodzą na dalszy plan.
Przykład badawczy: podczas lekcji zaaranżowano nieoczekiwany incydent wywołujący silne emocje obserwatorów. Uczniowie, którzy go widzieli, popełniali o 16–20% więcej błędów przy relacjonowaniu materiału z lekcji niż grupa kontrolna, która incydentu nie obserwowała.

Przypominanie

Odtwarzanie i rozpoznawanie

Gdy świadek zeznaje, przypomina sobie uprzednio zapamiętane informacje. O pamięci wnioskuje się na podstawie dwóch podstawowych wskaźników przypominania:

Wskaźnik	Na czym polega	Uwagi
Odtwarzanie (reprodukcja)	Przywołanie treści bez ponownego jej spostrzegania	Zwykle trudniejsze
Rozpoznawanie	Identyfikacja treści spostrzeganej ponownie jako już znanej	Zwykle łatwiejsze, bo obiekt jest ponownie spostrzegany

Często podmiot nie potrafi odtworzyć obiektu, a mimo to trafnie go rozpoznaje – zwłaszcza gdy identyfikowane obiekty znacznie się od siebie różnią.
Gdy różnice między obiektami są niewielkie, a odtwarzanie sprowadza się do przypomnienia ogólnej nazwy przedmiotu, prawidłowość się odwraca: łatwiej stwierdzić, że widziało się dany obiekt, niż wskazać go wśród innych, bardzo podobnych (istotne np. przy okazaniu).

Przypominanie jako proces selektywny

Przypominanie jest wybiórcze – jednostka aktualizuje tylko część przechowywanych informacji. Ograniczenie to wiąże się z uwagą, która jest koniecznym warunkiem przypominania: uwaga obejmuje jednorazowo niewielki zakres danych, więc koncentracja na jednych treściach oznacza brak koncentracji na innych, co zmniejsza liczbę przypomnianych elementów.

Przypominanie jako proces konstruktywny

Przypominanie ma także charakter konstruktywny (twórczy):

informacje epizodyczne są organizowane w całości (bloki informacyjne) i przekształcane przez schematy poznawcze tak, by nadać im sensowną interpretację,
przypomnieć można tylko to, co jest zrozumiałe w ramach odpowiedniego schematu – np. wypowiedź w nieznanym języku (chińskim, japońskim) praktycznie nie zostanie zapamiętana ani odtworzona, bo nie mieści się w żadnym schemacie,
przypominanie jest więc analogiczne do rozumienia, z tą różnicą, że rozumienie dotyczy bodźców zewnętrznych, a przypominanie – ich wewnętrznej reprezentacji.

Uzupełnianie luk

Twórczy charakter przypominania potwierdzają badania z zakresu psychologii pamięci (nurt zapoczątkowany przez F. Bartletta):

przy odtwarzaniu przeczytanych tekstów badani podawali informacje, których w tekście nie było, ale które były zgodne ze stereotypowym przebiegiem zdarzeń utrwalonym w pamięci semantycznej,
przy odtwarzaniu opowiadań odroczonym o sześć tygodni badani podawali zakończenia zgodne z ogólnym schematem sekwencji zdarzeń, choć teksty prezentowano bez zakończenia.

Ta sama tendencja do domykania (dopełniania) widoczna jest w spostrzeganiu:

z kilku odsłoniętych fragmentów obrazu odtwarzamy cały obraz, jeśli jest zapisany w naszych schematach,
trójkąt z niedorysowanym bokiem i tak zostanie nazwany trójkątem – lukę wypełnia posiadany schemat (zasada domknięcia znana z psychologii postaci).

Wpływ upływu czasu

Wraz z wydłużaniem się okresu przechowywania:

zacierają się szczegóły, zwłaszcza te mniej istotne dla danej figury lub sytuacji,
rośnie wpływ schematów na przypominanie, które dostosowują treść wspomnienia do wiedzy, ocen i oczekiwań świadka.

Stąd praktyczna reguła: świadka należy przesłuchać jak najszybciej po zdarzeniu. Zeznanie złożone wcześnie zawiera więcej informacji, w tym więcej elementów istotnych dla zdarzenia, i jest w mniejszym stopniu przekształcone przez schematy.

Ujęcie holistyczne

Współczesna psychologia pamięci ujmuje przypominanie całościowo: jest to złożony, wieloetapowy proces, w którym uczestniczy cały system poznawczy człowieka – wiedza o świecie, o sobie samym i o własnej pamięci. W trakcie przypominania elementy pozostające w tle mogą przejść do figury i zostać dokładnie opisane. Zależy to w dużej mierze od przygotowania przesłuchującego i jego znajomości przynajmniej ogólnych okoliczności zdarzenia. Podstawą dalszych pytań i doprecyzowań jest swobodna wypowiedź świadka.

Ocena wiarygodności rozbieżnych zeznań

Różne figury – różne zeznania

Rozbieżność zeznań nie oznacza, że któreś z nich jest nieprawdziwe. Każdy świadek kieruje uwagę na inne elementy zdarzenia, zależnie od swoich schematów poznawczych i doświadczenia.

Kazus – wypadek drogowy. Samochód leży w rowie.

Świadek A: auto leżało na prawym boku, paliły się światła, silnik pracował, miejsce było oświetlone latarniami.
Świadek B: nie pamięta świateł, ale widział, jak z pojazdu przez lewe okno wychodziła osoba.

Oba zeznania są wiarygodne. Różnica wynika z ukierunkowania uwagi – np. kierowca łatwiej zwróci uwagę na pracujący silnik niż osoba bez prawa jazdy. Opowiedzenie się za jednym z zeznań tylko dlatego, że drugie jest inne, jest błędem.

Kazus – pobicie na ulicy, dwóch nieletnich świadków (przesłuchanie na sali sądowej z udziałem psychologa):

pierwszy bardzo szczegółowo opisał uczestników zajścia (wzrost, ubiór, zachowanie), pamiętał, kto rozpoczął bójkę i kto był agresorem,
drugi skupiał się na otoczeniu (latarnie, przejeżdżający czarny samochód, którego kierowca nie zareagował) i zauważył, że niższy, krępy mężczyzna był najbardziej agresywny i kopał leżącego – czego pierwszy nie zarejestrował.

Obaj świadkowie są wiarygodni. W bójce role agresora i ofiary mogą się zmieniać, co dodatkowo utrudnia sądowi ustalenie, kto ją rozpoczął i kto jest pokrzywdzonym.

Czynniki wpływające na zapamiętywanie i przechowywanie

właściwości jednostki – wiek, wykształcenie, poziom intelektualny, środowisko, doświadczenie,
cechy materiału podlegającego zapamiętaniu,
cechy sytuacji zapamiętywania i przypominania, okoliczności zdarzenia,
związki między zjawiskami i sytuacjami, z którymi świadek miał do czynienia.

Ogólna prawidłowość: im większa wiedza o danym zjawisku, tym więcej się zapamiętuje i tym pełniej można zdarzenie odtworzyć.

Motywacja i nastawienie świadka

Na treść zeznań wpływa także motywacja do ich składania oraz nastawienie emocjonalne wobec stron, np. oskarżonego lub podejrzanego. Częsty błąd świadków to rozumowanie: „skoro siedzi na ławie oskarżonych, to znaczy, że to zrobił”. Świadek obciąża wtedy oskarżonego, zanim w ogóle przedstawi swoje spostrzeżenia, a w dalszych zeznaniach brak dla tego uzasadnienia. Jest to sprzeczne z zasadą domniemania niewinności (art. 5 § 1 k.p.k.) – status oskarżonego nie przesądza o sprawstwie.

Podobne ryzyko dotyczy organów procesowych: zdarza się, że w toku postępowania dowodowego przesłanki aktu oskarżenia upadają, a prokurator, który przejął sprawę bez znajomości jej przebiegu, w mowie końcowej podtrzymuje żądania oparte na dowodach już obalonych.

Biegły psycholog w ocenie świadka

Przedmiot opinii

Przy zeznaniach małoletnich i nieletnich sąd często powołuje biegłego psychologa, który ocenia funkcjonowanie trzech procesów:

zapamiętywania,
przechowywania,
odtwarzania.

Biegły nie rozstrzyga o winie – składa opinię (pisemną lub ustną do protokołu), a ocena dowodów należy do sądu.

Badanie stanu psychicznego dorosłego świadka

Gdy zachowanie dorosłego świadka budzi wątpliwości co do jego stanu psychicznego (np. mówi sam do siebie, zachowuje się dziwnie), zasadne jest zbadanie:

obecności zaburzeń lub chorób psychicznych oraz tego, czy nie zniekształcają one spostrzegania, zapamiętywania i odtwarzania,
orientacji autopsychicznej – co do własnej osoby: jak się nazywa, gdzie mieszka, w jakim celu przyszedł (zwykle zachowana najdłużej),
orientacji allopsychicznej – co do miejsca i czasu: gdzie jest, jaki jest rok, miesiąc, dzień, pora roku (częściej zaburzona; badana m.in. w warunkach oddziału psychiatrycznego).

Pozostałe obszary oceny

Obszar	Sposób oceny / przykład
Poziom intelektualny	Zlecenie badania psychologowi, gdy świadek ma trudności z rozumieniem pytań
Rozumienie sytuacji społecznych	Pytanie typu: „Co by pan zrobił, gdyby w teatrze lub kinie jako pierwszy zauważył pożar?”
Myślenie abstrakcyjne	Pytania o podobieństwa: „W czym podobne są jabłko i gruszka?”
Wykształcenie	Wpływa na zasób wiedzy i schematów poznawczych
Środowisko	Rozumiane szeroko: pochodzenie, miejsce życia, środowisko zawodowe
Cechy osobowości	Uzupełnienie obrazu funkcjonowania świadka

Pytania o podobieństwa – przykład z testu Wechslera

W podteście podobieństw skal inteligencji Wechslera odpowiedzi punktuje się według poziomu abstrakcji:

„jabłko i gruszka rosną na drzewach, mają szypułkę, pestki, skórkę” – odpowiedź oparta na cechach konkretnych, 1 punkt,
„to owoce” – odpowiedź kategorialna, abstrakcyjna, 2 punkty,
„fortepian i skrzypce to instrumenty muzyczne” – 2 punkty.

Kazus – dziecko ze wsi we wschodniej Polsce. Zapytane o podobieństwo fortepianu i skrzypiec, odpowiedziało, że nie wie, co to fortepian (0 punktów). Zapytane o akordeon i skrzypce, odpowiedziało poprawnie: „instrumenty muzyczne”. Zmiana pytania naruszała standardową procedurę testu, ale pokazała, że wynik zależał od doświadczenia życiowego, a nie od zdolności myślenia abstrakcyjnego. Wniosek: przesłuchujący i biegły muszą uwzględniać, kim jest badany – jego środowisko i zasób doświadczeń – bo to on decyduje, jak zdarzenia zostały utrwalone w pamięci semantycznej.

Opiniowanie w sprawach cywilnych – zdolność do czynności prawnych

Ubezwłasnowolnienie

Ubezwłasnowolnienie pozbawia osobę (całkowite) lub ogranicza (częściowe) jej zdolność do czynności prawnych. Przesłanką jest choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy lub inny rodzaj zaburzeń psychicznych, które uniemożliwiają kierowanie swoim postępowaniem (art. 13 k.c.) lub wymagają pomocy w prowadzeniu spraw (art. 16 k.c.).

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona nie ma zdolności do czynności prawnych (art. 12 k.c.), a za nią działa opiekun ustanowiony przez sąd.
Dawniej w praktyce o uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia zabiegał zwykle opiekun, który nierzadko nie miał w tym interesu (np. przy decyzjach o gruncie czy domu). Obecnie wniosek o uchylenie może złożyć również sam ubezwłasnowolniony (art. 559 § 1 k.p.c.). Ubezwłasnowolnienie orzeka się dziś rzadziej niż w przeszłości.

Kazus. Mężczyzna z małej wsi na wschodzie Polski żył bardzo skromnie w drewnianym domu po rodzicach, pomagał sąsiadom w pracach gospodarskich i leśnych, a w zamian dostawał posiłki czy ubrania; był przez nich szanowany. Po śmierci matki siostra zabrała go do swojego mieszkania w bloku w Lublinie, skąd po kilku dniach uciekł z powrotem na wieś. Siostra wystąpiła o ubezwłasnowolnienie, a w tle była sprawa gospodarstwa. Badany trafnie relacjonował bieżące wydarzenia (kto jest premierem, prezydentem, co działo się w świecie), choć funkcjonował na prostym poziomie. Dwóch biegłych, opiniując niezależnie, zgodnie zaopiniowało odstąpienie od ubezwłasnowolnienia. Wniosek: skromny, prosty tryb życia nie jest przesłanką ubezwłasnowolnienia.

Ważność testamentu

Kazus. Członek rodziny podważał niekorzystny dla siebie testament, twierdząc, że spadkodawczyni była niezdolna do świadomego podjęcia decyzji (podstawa: art. 945 § 1 pkt 1 k.c. – nieważność testamentu sporządzonego w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli). Oceniano zeznania świadków dotyczące jej stanu psychicznego; do opinii włączono neurologa i psychiatrę. Wniosek: porażenie po udarze niedokrwiennym samo w sobie nie oznacza braku zdolności do świadomego wyrażenia woli – opinia była korzystna dla ważności testamentu.

Wnioski

Zeznanie jest rekonstrukcją, a nie zapisem zdarzenia – przypominanie jest selektywne i konstruktywne, a schematy poznawcze uzupełniają luki.
Rozbieżne zeznania świadków mogą być jednocześnie wiarygodne, bo każdy świadek miał inną figurę uwagi.
Upływ czasu zwiększa wpływ schematów i zaciera szczegóły, dlatego przesłuchanie powinno nastąpić jak najszybciej.
Ocena świadka wymaga uwzględnienia jego cech: wieku, wykształcenia, środowiska, poziomu intelektualnego, stanu psychicznego i nastawienia emocjonalnego.

Kluczowe pojęcia

Pojęcie	Znaczenie
Figura i tło	Bodziec, na którym skupia się uwaga (figura), na tle pozostałych, słabiej przetwarzanych bodźców
Fluktuacja uwagi	Przeskakiwanie uwagi między figurą a tłem
Schemat poznawczy	Zorganizowana struktura wiedzy, stanowiąca kontekst interpretacyjny dla napływających informacji
Hipoteza filtrowania	Założenie, że informacje zgodne ze schematem są zapamiętywane lepiej niż niezgodne
Odtwarzanie (reprodukcja)	Przywołanie treści z pamięci bez jej ponownego spostrzegania
Rozpoznawanie	Identyfikacja ponownie spostrzeganej treści jako znanej
Selektywność przypominania	Aktualizowanie tylko części przechowywanych informacji, ograniczone zakresem uwagi
Konstruktywność przypominania	Organizowanie i przekształcanie wspomnień przez schematy, łącznie z uzupełnianiem luk
Pamięć semantyczna	Pamięć wiedzy ogólnej o świecie, w tym stereotypowych przebiegów zdarzeń
Orientacja autopsychiczna	Orientacja co do własnej osoby
Orientacja allopsychiczna	Orientacja co do miejsca i czasu
Ubezwłasnowolnienie	Pozbawienie lub ograniczenie zdolności do czynności prawnych z powodu zaburzeń psychicznych (art. 13 i 16 k.c.)

Najważniejsze tezy

Zeznanie wynika z trzech procesów: zapamiętywania, przechowywania i odtwarzania – to je ocenia biegły psycholog.
Świadek zapamiętuje głównie to, co było figurą jego uwagi; elementy tła mogą umknąć.
Informacje niezgodne ze schematem przyciągają uwagę i są lepiej zapamiętywane, bo wymagają głębszego przetwarzania.
Umiarkowane emocje sprzyjają zapamiętywaniu, intensywne je dezorganizują (eksperyment: 16–20% więcej błędów).
Rozpoznawanie jest zwykle łatwiejsze niż odtwarzanie, ale przy obiektach bardzo podobnych prawidłowość się odwraca.
Przypominanie jest selektywne i konstruktywne – świadek może w dobrej wierze dopowiadać elementy zgodne ze schematem.
Im dłuższy czas od zdarzenia, tym silniejszy wpływ schematów – przesłuchanie powinno odbyć się jak najszybciej.
Rozbieżność zeznań nie przesądza o niewiarygodności któregoś z nich.
W razie wątpliwości co do stanu psychicznego bada się orientację auto- i allopsychiczną, poziom intelektualny, myślenie abstrakcyjne i rozumienie sytuacji społecznych.
Pytania testowe i przesłuchania trzeba dostosować do środowiska i doświadczenia badanego.
Biegły nie wypowiada się o winie – ocena dowodów należy do sądu.
Status oskarżonego nie oznacza sprawstwa (domniemanie niewinności, art. 5 § 1 k.p.k.).

sem05 #wyklad #Psychokryminalistyka_przesluchan