Zabójstwo połączone z samobójstwem sprawcy oraz podpalenia i piromania – motywacja patologiczna a inne motywy

Zabójstwo, po którym następuje samobójstwo sprawcy, to pojęcie zbiorcze. Obejmuje samobójstwo poagresyjne, którego węższą, patologicznie umotywowaną postacią jest samobójstwo rozszerzone. Rozróżnienie ma znaczenie procesowe, bo motywacja patologiczna często prowadzi do uznania niepoczytalności. Drugim przykładem motywacji patologicznej jest piromania. Odpowiada ona jednak tylko za niewielką część podpaleń, które najczęściej mają motyw ekonomiczny, racjonalny lub emocjonalny.

Zabójstwo, po którym następuje samobójstwo sprawcy

Pojęcia

Zabójstwo, po którym następuje samobójstwo sprawcy (ang. homicide-suicide) – najszersze i najbezpieczniejsze określenie, najczęściej używane w literaturze. Nie przesądza o motywie.
Samobójstwo poagresyjne – zabójstwo, po którym następuje samobójstwo sprawcy; motywy mogą być różne (emocjonalne, ekonomiczne i inne).
Samobójstwo rozszerzone – szczególna postać samobójstwa poagresyjnego, w której występuje motyw patologiczny (urojeniowy). Diagnoza motywacji patologicznej zawęża samobójstwo poagresyjne do samobójstwa rozszerzonego. Muszą być spełnione określone kryteria.
Śmierć diadyczna (ang. dyadic death, „śmierć podwójna”) – pojęcie z lat 70. XX w. (rozpowszechnione m.in. przez A.L. Bermana) na określenie zabójstwa połączonego z samobójstwem sprawcy.

Geneza pojęcia samobójstwa rozszerzonego

Termin wprowadził w 1908 r. niemiecki psychiatra i kryminolog Paul Näcke (erweiterter Selbstmord). Rozumiał go jako czyn wynikający z psychopatologii jednostki: sprawca w przebiegu choroby lub zaburzenia psychicznego traktuje ofiarę jako część własnego „ja”. Ofiara, najczęściej dziecko, musi zginąć, aby unicestwienie samego siebie było pełne.

Typowy układ to zabójstwo dziecka przez matkę, a następnie jej samobójstwo. Matka, pod wpływem choroby, postrzega dziecko jako część siebie: skoro ma zniknąć ze świata w całości, musi zabrać dziecko ze sobą.

Samobójstwo rozszerzone a samobójstwo poagresyjne

Kryterium	Samobójstwo rozszerzone	Samobójstwo poagresyjne
Związek przyczynowo-skutkowy	Zamiar samobójczy jest pierwotny; zabójstwo służy „domknięciu” samobójstwa	Samobójstwo jest konsekwencją zabójstwa, ma charakter wtórny, drugoplanowy
Motywacja	Patologiczna (urojeniowa); wyklucza inne motywy	Emocjonalna (zazdrość, zemsta), także inne
Stan psychiczny sprawcy	Zaburzenia psychotyczne; także poważne zaburzenia osobowości (zależna, borderline); funkcjonowanie w przemocowym związku	Zaburzenia osobowości dyssocjalnej (antyspołecznej) lub narcystycznej, przebieg uzależnienia; bez choroby psychicznej
Mechanizm	Identyfikacja projekcyjna – dziecko jako cząstka siebie; przekonanie, że dziecku „będzie lepiej” w innym świecie	Poczucie winy, niemożność pogodzenia się z czynem, lęk przed odpowiedzialnością karną i więzieniem
Konflikty z ofiarą	Brak wcześniejszych konfliktów z ofiarą (ofiarami)	Konflikty odgrywają istotną rolę (np. między małżonkami)
Przemoc wobec ofiar	Nie stwierdza się	Może występować
Wtórne korzyści	Brak – wyłącznie objaw psychopatologiczny	Np. chęć skrzywdzenia osoby, która zostaje; „zatrzymanie” partnera przy sobie
Więź emocjonalna sprawca–ofiara	Znak pozytywny	Znak negatywny lub ambiwalentny
Zgoda ofiary	Brak	Brak
Traktowanie ofiary	Przygotowanie do śmierci, oszczędzanie cierpienia: usypianie, trucizna, duże dawki leków nasennych, uduszenie (często po środku znieczulającym)	Narzędzie i sposób mogą być brutalne, gwałtowne
Przypadkowe ofiary	Nigdy	Możliwe (np. zwierzęta domowe, dzieci przebywające w domu)

W samobójstwie rozszerzonym przy przemocy domowej ofiara przemocy (najczęściej matka) odbiera sobie życie i „zabiera” dzieci, przekonana, że ocali je przed światem pełnym cierpienia, bólu i strachu, w którym sama funkcjonowała.

Zabójstwo altruistyczne

Czasem wyróżnia się zabójstwo altruistyczne (z litości): jeden z partnerów, cierpiący na ciężką, nieuleczalną chorobę terminalną, prosi drugiego o pomoc w odejściu. Eutanazja w Polsce (jak w większości państw) jest niedozwolona, a w świetle prawa taki czyn jest zabójstwem. Sprawca następnie odbiera sobie życie, nie wyobrażając sobie dalszego funkcjonowania z tym ciężarem.

Zaliczanie tego typu do samobójstwa rozszerzonego jest dyskusyjne: pierwotnym celem jest tu odebranie życia osobie cierpiącej, a nie własne samobójstwo. W literaturze teoretycy niekiedy mylą te definicje.

Sylwetka sprawców

Płeć nie ma większego znaczenia ogółem, ale czyny ograniczone do związków partnerskich popełniają najczęściej mężczyźni, a dzieci giną głównie z rąk matek.
Wiek, wykształcenie, zawód, status socjoekonomiczny – brak grupy wyraźnie nadreprezentowanej.
Wielu sprawców przeszło wcześniej leczenie psychiatryczne lub doświadczało nawracających zaburzeń depresyjnych; część badań wskazuje na historię prób samobójczych.

Motywacja sprawców

Patologiczna (urojeniowa) – samobójstwo rozszerzone; w zasadzie wyklucza inne motywy.
Emocjonalna – zazdrość (głównie mężczyźni), zemsta; samobójstwo poagresyjne.
Altruistyczna – „z litości”.
Emocjonalno-popędowa.

Aspekt prawny

Mimo że zdarzenie traktowane jest jako jeden czyn, toczą się dwa odrębne postępowania:

Postępowanie w sprawie zabójstwa
zabicie jednym czynem więcej niż jednej osoby to typ kwalifikowany – art. 148 § 3 k.k.,
przy samobójstwie dokonanym postępowanie umarza się z powodu śmierci sprawcy (art. 17 § 1 pkt 5 k.p.k.).
Postępowanie w sprawie śmierci sprawcy – trzeba wykluczyć udział osób trzecich, m.in. nieumyślne spowodowanie śmierci lub namowę albo pomoc do samobójstwa:

Kto namową lub przez udzielenie pomocy doprowadza człowieka do targnięcia się na własne życie, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. (art. 151 k.k.)

Gdy sprawca przeżyje próbę samobójczą, odpowiada za zabójstwo. Ustalenie motywacji jest wtedy kluczowe dla organu procesowego, ponieważ motywacja patologiczna często wiąże się z uniewinnieniem z powodu niepoczytalności. Sprawy pozornie proste wymagają więc dokładnej analizy motywacji.

Kazusy

Zabójstwo pięcioletniego chłopca przez ojca (Polska, 2013) – samobójstwo poagresyjne

Ojciec, pozostający w separacji z matką dziecka, miał tego dnia pod opieką pięcioletniego syna i nie odwiózł go do matki. Kilka godzin później popełnił samobójstwo, rzucając się pod pociąg.
Dopiero ujawnienie samobójstwa w miejscu publicznym i identyfikacja sprawcy zapoczątkowały poszukiwania dziecka. Ciało, starannie ukryte w zbiorniku wodnym w zalesionym, trudno dostępnym miejscu w pobliżu zjazdu z autostrady, odnaleziono po 10 dniach szeroko zakrojonych, relacjonowanych w mediach poszukiwań.
Sprawca zadał dziecku nożem kilkanaście ciosów w klatkę piersiową i brzuch.
Tło: silny konflikt małżeński; wcześniej groził matce, że „nigdy nie zobaczy syna”, a w dniu czynu wysłał jej taki SMS. Miał problemy finansowe, hazardowe i prawdopodobnie alkoholowe; w ostatnich dniach nie przychodził do pracy, był niespokojny i nerwowy.
Sekcja wykazała, że był trzeźwy. Motyw: zemsta na kobiecie, która ułożyła sobie życie bez niego – odebranie jej tego, co kochała najbardziej.
Cechy niecharakterystyczne dla samobójstwa rozszerzonego: ukrycie ciała, brutalny sposób zabójstwa, konflikt i zemsta, samobójstwo jako konsekwencja zaplanowanego zabójstwa.

Kielce – zabójstwo rodziny i samobójstwo sprawcy

Mężczyzna zabił ostrym narzędziem żonę i dwóch nastoletnich synów, a następnie powiesił się na balkonie. Informacje medialne są zbyt szczątkowe, by ocenić motywację.

Sprawa Lindsay Clancy (USA, 2023) – samobójstwo rozszerzone

W styczniu 2023 r. w Duxbury (Massachusetts) 32-letnia Lindsay Clancy udusiła troje swoich dzieci: 5-letnią Corę, 3-letniego Dawsona i 8-miesięcznego Callana (dwoje zmarło na miejscu, najmłodsze w szpitalu).
Następnie podjęła próbę samobójczą: podcięła sobie nadgarstki i szyję, po czym wyskoczyła z okna na piętrze. Przeżyła; jest sparaliżowana od pasa w dół. Mąż wyjechał wcześniej do restauracji po jedzenie, więc wiedziała, że wkrótce wróci.
Proces dotyczył nie sprawstwa (bezsporne), lecz przypisania winy. Był transmitowany w internecie i śledzony przez miliony osób.
Kobieta od lat leczyła się psychiatrycznie i psychologicznie, intensywnie po drugim dziecku. Biegli wskazywali na psychozę poporodową (a nie tylko depresję) z objawami wytwórczymi – głosami imperatywnymi nakazującymi odebrać dzieciom życie – a także bezsenność, ataki lękowe i wieloletnie myśli samobójcze.
Brak konfliktów w rodzinie: mąż wspierał, rodzice pomagali przy dzieciach, trzy razy w tygodniu przychodziła niania.

Strona	Stanowisko	Argumenty
Prokuratura	Zabójstwo z premedytacją (typ kwalifikowany)	Planowanie (odesłanie męża po zakupy); próba samobójcza upozorowana – rany zbyt płytkie, skok z niewielkiej wysokości nie gwarantował śmierci
Obrona	Uniewinnienie z powodu niepoczytalności	Psychoza poporodowa; niska temperatura obkurczyła naczynia i ograniczyła krwawienie; leczenie bardzo dużymi dawkami wielu silnych, przepisanych leków („koktajl” środków psychoaktywnych)

Możliwe rozstrzygnięcia: winna zabójstwa z premedytacją, łagodniejsza kwalifikacja albo uniewinnienie z powodu niepoczytalności.
Planowanie czynu nie wyklucza niepoczytalności – w psychozie, pod wpływem objawów wytwórczych, czyn może być zaplanowany.
Ława przysięgłych nie osiągnęła jednomyślności (11:1 za niepoczytalnością), sprawa ma się toczyć dalej.
Na podstawie dostępnych informacji nie da się wskazać motywu innego niż patologiczny ani żadnej korzyści sprawczyni.

Podpalenia

Charakterystyka zjawiska

Podpalenia zdarzają się częściej, niż się potocznie sądzi, ale są mniej medialne, gdy nie mają dużego zasięgu (śmietnik, kosz na śmieci, piwnica). Nawet drobne podpalenia stanowią problem społeczny i powodują straty w mieniu.

Kwalifikacja zależy od skutków i wartości mienia: podpalenie sterty liści bez rozprzestrzenienia się ognia i strat to wykroczenie, a doszczętne spalenie drogiego samochodu – przestępstwo. Serie podpaleń samochodów znane są w każdym dużym mieście; często dokonuje ich ten sam sprawca. Seria podobnych czynów bez ewidentnych korzyści ekonomicznych kieruje uwagę ku motywowi patologicznemu.

Kwalifikacja prawna – `art. 163 k.k.` (sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego)

§ 1. Kto sprowadza zdarzenie, które zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach, mające postać pożaru (…), podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

Przepis obejmuje też inne postaci zdarzenia (np. zawalenie się budowli, eksplozję materiałów), ale w kontekście podpaleń istotny jest pożar.

Przepis	Postać	Kara
`art. 163 § 1 k.k.`	Typ podstawowy (umyślny)	Od roku do lat 10
`art. 163 § 2 k.k.`	Typ nieumyślny (np. niezgaszona świeca, od której zajęło się mieszkanie)	Od 3 miesięcy do lat 5
`art. 163 § 3 k.k.`	Typ kwalifikowany – następstwem czynu umyślnego jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób	Od 2 do 15 lat
`art. 163 § 4 k.k.`	Nieumyślne sprowadzenie zdarzenia z takim następstwem	Od 6 miesięcy do lat 8

Konstrukcja jest analogiczna do zabójstwa: typ podstawowy, typ kwalifikowany z wyższą karą (np. zabójstwo ze szczególnym okrucieństwem lub wielu osób jednym czynem) i typ uprzywilejowany z karą łagodniejszą.

Przykłady

24-letni mężczyzna podpalił w 2012 r. 10 samochodów.
W 2007 r. w pożarze kamienicy, wzniecionym przez młodego mężczyznę, zginęły trzy osoby.

Kazus: Jastrzębie-Zdrój (2013) – podpalenie z motywu ekonomicznego

W pożarze domu zginęło pięć osób: matka i czworo z pięciorga dzieci. Ocalał jeden syn, któremu udało się uciec. Ekspertyzy biegłych z zakresu pożarnictwa wykazały podpalenie; oskarżono ojca rodziny, Dariusza P.
Motyw ekonomiczny: długi (także wobec urzędu skarbowego) oraz wykupione i zmienione krótko przed pożarem polisy na dom i członków rodziny na wysokie kwoty. Jako jedyny ocalały miał otrzymać wszystkie odszkodowania.
Działanie zaplanowane:
ogień podłożony nocą w sześciu miejscach,
okna zabezpieczone tak, by nie dało się ich otworzyć od wewnątrz, poprzestawiane meble utrudniające ucieczkę,
cenne przedmioty wcześniej przeniesione do piwnicy,
fałszywe alibi (rzekoma nocna praca) obalone przez logowania telefonu – przebywał w pobliżu domu i obserwował pożar; nie odbierał telefonów od syna, tłumacząc to wyciszonym telefonem.
Tło osobowościowe: sam motyw ekonomiczny nie wyjaśnia takiego czynu. Badania psychologiczne wykazały poważne zaburzenia osobowości – osobowość antyspołeczną. Obrona powoływała się na motyw urojeniowy, ale nie został on wykazany (sprawca nie leczył się psychiatrycznie, działał planowo, racjonalnie i bez emocji). Był to rys psychopatyczny, a nie psychopatologiczny.
Ocalały syn mógł stawać po stronie ojca i nie dowierzać jego sprawstwu – przejaw nieświadomych mechanizmów obronnych u osoby, której z całej rodziny pozostał tylko ojciec.

Podział podpaleń ze względu na motyw

Motyw	Przykłady
Ekonomiczny	Wyłudzenie odszkodowania (Jastrzębie-Zdrój)
Racjonalny	Zacieranie śladów: podpalenie miejsca zbrodni lub zwłok, by utrudnić identyfikację i pracę służb; porachunki i groźby (np. podpalenie samochodu w konflikcie grup przestępczych)
Emocjonalny	Zemsta; jednorazowe rozładowanie napięcia, ciekawość, wyraz buntu (np. u nieletnich)
Patologiczny	Piromania
Irracjonalny / nieustalony	Wandalizm i ekscytacja nieletnich – motyw trudny do zrozumienia i wskazania

Pojedyncze podpalenie u nieletniego nie uzasadnia diagnozy piromanii – wymaga ona spełnienia kryteriów diagnostycznych.

Piromania

Istota

Według DSM-5 piromania jest zaburzeniem z grupy zaburzeń kontroli impulsów i zachowania. Charakteryzuje się wielokrotnym, celowym podpalaniem, któremu towarzyszy silne napięcie przed czynem oraz podniecenie i ulga w trakcie i po nim. Stanowi przykład motywacji patologicznej w podpaleniach, odpowiada jednak tylko za niewielką częśćpodpaleń – większość ma inne przyczyny.

Kryteria diagnostyczne

celowe podpalenia więcej niż raz – seryjność, a nie pojedynczy czyn,
napięcie i pobudzenie emocjonalne przed podpaleniem, odczuwany przymus,
fascynacja ogniem i zainteresowanie nim,
ulga, przyjemność lub satysfakcja w trakcie podpalenia i po nim, także przy obserwowaniu ognia – to jedyna „korzyść” sprawcy,
brak innego celu: podpalenie nie służy zyskowi, ideologii, ukryciu przestępstwa, nie jest wyrazem gniewu, zemsty ani buntu i nie wynika z urojeń lub omamów,
wykluczenie innych zaburzeń: zaburzeń zachowania (bunt, brak podporządkowania), epizodu maniakalnego, antyspołecznego zaburzenia osobowości.

Charakterystyka sprawców

Zaburzenie rzadkie, częściej diagnozowane u mężczyzn.
Mimo impulsywnego charakteru wiele czynów jest przygotowywanych: sprawca gromadzi materiały i wybiera miejsca – nie z ideologii ani zemsty, lecz z wygody, łatwości wzniecenia ognia i oddalenia się.
Sprawca znika z miejsca zdarzenia, po czym wraca i obserwuje akcję ratowniczą z tłumu gapiów.
Niekiedy zostawia ślady – gdy chce zostać zidentyfikowany, zatrzymany lub „znany” z podkładania ognia.
Częste zaburzenia współwystępujące: zaburzenia zachowania i antyspołeczne, nadużywanie substancji psychoaktywnych, zaburzenia lękowe.

Podpalacze w badaniach

Allen D. Sapp (badania FBI nad seryjnymi podpalaczami) – sprawcy to w większości młodzi, biali, heteroseksualni, samotni mężczyźni bez doświadczenia w formalnym związku.

Jan Gołębiowski (analiza 30 spraw seryjnych podpaleń w Polsce):

mężczyźni w wieku 20–52 lat,
średnio ponad 10 podpaleń na sprawcę,
przemieszczanie się pieszo lub rowerem,
działanie na dobrze znanym terenie, na co dzień przemierzanym szlaku (dom, szkoła, praca, sklep), w dzielnicy, w której mieszkają, pracują, uczą się lub kiedyś mieszkali,
obecność w grupie gapiów i obserwowanie ognia,
eskalacja – od drobnych podpaleń (liście, kartony za sklepem) do coraz większych pożarów, bo mały ogień przestaje dawać ulgę,
powtarzalny modus operandi:
podobny obiekt (samochody, piwnice),
sprawdzony, z czasem doskonalony sposób inicjacji ognia (szybsze wzniecenie i rozprzestrzenienie),
podobna pora dnia i dzień tygodnia,
podobny obszar.

Wnioski

To, czy zabójstwo połączone z samobójstwem jest samobójstwem rozszerzonym, rozstrzyga motywacja. Zamiar samobójczy pierwotny, urojeniowe utożsamienie ofiary z sobą, pozytywna więź, brak konfliktów i oszczędzanie ofierze cierpienia wskazują na motyw patologiczny. Zemsta, konflikt, brutalność i ukrywanie czynu wskazują na samobójstwo poagresyjne. Podobnie w podpaleniach motyw patologiczny (piromania) jest rzadki, a nawet przy dominującym motywie ekonomicznym, jak w sprawie z Jastrzębia-Zdroju, trzeba uwzględnić tło osobowościowe sprawcy.

Kluczowe pojęcia

Pojęcie	Znaczenie
Zabójstwo, po którym następuje samobójstwo sprawcy	Pojęcie zbiorcze, niesugerujące motywu
Samobójstwo poagresyjne	Zabójstwo, po którym następuje samobójstwo; samobójstwo wtórne wobec zabójstwa
Samobójstwo rozszerzone	Postać samobójstwa poagresyjnego z motywem patologicznym; zamiar samobójczy pierwotny, ofiara jako część „ja” sprawcy (Näcke, 1908)
Śmierć diadyczna	„Śmierć podwójna” – pojęcie z lat 70. XX w.
Identyfikacja projekcyjna	Postrzeganie dziecka jako cząstki siebie
Zabójstwo altruistyczne	Odebranie życia na prośbę osoby terminalnie chorej, następnie samobójstwo sprawcy
Psychoza poporodowa	Choroba psychiczna po porodzie z objawami wytwórczymi (omamy, urojenia)
Psychopatyczny a psychopatologiczny	Rys osobowości antyspołecznej (planowanie, chłód) a działanie w przebiegu choroby psychicznej
Sprowadzenie zdarzenia powszechnie niebezpiecznego	`art. 163 k.k.` – m.in. pożar zagrażający życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach
Piromania	Zaburzenie kontroli impulsów (DSM-5): wielokrotne celowe podpalanie, napięcie przed, ulga po, fascynacja ogniem, brak innego celu
Eskalacja	Narastanie skali kolejnych podpaleń
Modus operandi	Powtarzalny sposób działania sprawcy (obiekt, metoda, czas, obszar)

Najważniejsze tezy

Samobójstwo rozszerzone to samobójstwo poagresyjne z motywem patologicznym; nie każde zabójstwo połączone z samobójstwem jest samobójstwem rozszerzonym.
W samobójstwie rozszerzonym zamiar samobójczy jest pierwotny, w poagresyjnym samobójstwo jest konsekwencją zabójstwa.
Samobójstwo rozszerzone: brak konfliktów i przemocy wobec ofiar, brak wtórnych korzyści, pozytywna więź, oszczędzanie cierpienia, brak przypadkowych ofiar.
Samobójstwo poagresyjne: konflikty, możliwa przemoc, wtórne korzyści (np. skrzywdzenie osoby, która zostaje), więź negatywna lub ambiwalentna, możliwa brutalność i przypadkowe ofiary.
Partnerów zabijają najczęściej mężczyźni, dzieci giną głównie z rąk matek; częsta historia leczenia psychiatrycznego, depresji i prób samobójczych.
Toczą się dwa postępowania: w sprawie zabójstwa (art. 148 § 3 k.k., umorzenie z powodu śmierci sprawcy) i w sprawie śmierci sprawcy (m.in. art. 151 k.k.).
Planowanie czynu nie wyklucza niepoczytalności.
Gdy sprawca przeżyje, ustalenie motywacji decyduje o ocenie winy; motywacja patologiczna często prowadzi do uniewinnienia z powodu niepoczytalności.
Podpalenia kwalifikuje się z art. 163 k.k.; drobne podpalenia bez strat mogą być wykroczeniem.
Piromania odpowiada za niewielką część podpaleń; większość ma motyw ekonomiczny, racjonalny lub emocjonalny.
Kryteria piromanii: celowe podpalenia więcej niż raz, napięcie przed, ulga po, fascynacja ogniem, brak innego celu, wykluczenie innych zaburzeń.
Seryjni podpalacze to głównie mężczyźni działający na znanym terenie, obserwujący pożar, eskalujący czyny i powtarzający modus operandi.

sem05 #wyklad #mechanizmy_motywacyjne