Przejdź do treści

Tożsamość, bezpieczeństwo i radykalizacja we współczesnej Europie i na świecie

Współczesne społeczeństwa europejskie przechodzą proces poszukiwania wspólnej tożsamości w warunkach migracji, sekularyzacji i aktywności radykalnych ruchów islamistycznych. Dwie uniwersalne potrzeby socjologiczne – potrzeba bezpieczeństwa i potrzeba tożsamości – napędzają reakcje i kontrreakcje społeczne, w tym wzrost poparcia dla partii uznawanych dotąd za skrajne. Na tle Ameryki Łacińskiej i Afryki widać, że skala przestępczości i przemocy zorganizowanej w wielu regionach świata wykracza poza europejskie wyobrażenia, a Polska jawi się jako obszar wyjątkowo bezpieczny.

Mechanizm akcji i kontrakcji społecznej

Uniwersalne potrzeby jako źródło mobilizacji

  • Zjawiska polityczne i społeczne wokół migracji i islamizmu wyjaśniają w dużej mierze dwa uniwersalne mechanizmy socjologiczne:
  • potrzeba bezpieczeństwa – oczekiwanie porządku i ochrony przed przemocą oraz radykalizmem,
  • potrzeba tożsamości – poczucie przynależności do wspólnoty kulturowej.
  • Każda zorganizowana agenda wywołuje reakcję i kontrakcję społeczną: gdy pojawia się mniejszościowy, ale zwarty ruch głoszący islamizację społeczeństwa, większość zaczyna organizować się wokół własnych symboli i wartości.
  • Religia nie jest jedynym wyjaśnieniem tych zjawisk, ale dostarcza zwartego, spójnego światopoglądu, który ułatwia mobilizację grupy.

Asymetria religijna

  • Islam w Europie funkcjonuje jako religia żywa i mobilizująca.
  • Chrześcijaństwo znajduje się w fazie „post-”: jego oddziaływanie jako religii wyraźnie słabnie.
  • We Francji nie obserwuje się spektakularnego powrotu do chrześcijaństwa, choć pojawiają się sygnały mobilizacji: wzrost liczby chrztów dorosłych czy masowy udział wiernych w wizycie papieża w Paryżu.

Francja – polaryzacja i spory tożsamościowe

Sojusz lewicy z elektoratem muzułmańskim

  • Komentatorzy francuscy zwracają uwagę na ugrupowania uważane za skrajne, w tym Francję Nieujarzmioną (La France Insoumise, LFI) Jeana-Luca Mélenchona, której program lewicowy łączy się z poparciem środowisk islamistycznych.
  • W ocenie prowadzącego jest to sojusz wewnętrznie sprzeczny i nietrwały, który ulegnie rozłamowi:
  • islamizm zakłada radykalną niechęć do homoseksualności,
  • lewica europejska przymyka na to oko, np. gdy kandydatka lesbijka musi zrezygnować z kandydowania, ponieważ nie poprą jej wyborcy muzułmańscy.
  • Sprzeczności między liberalnym programem obyczajowym a konserwatyzmem religijnym będą się nasilać.

Infiltracja organizacji studenckich

  • Przedstawiciele organizacji islamistycznych wchodzą do francuskich związków studenckich.
  • Jednym z ich celów jest zapewnienie w stołówkach studenckich żywności halal, czyli zgodnej z islamskim prawem żywieniowym.
  • Jest to przykład stopniowego wprowadzania norm religijnych do instytucji świeckich.

Zgromadzenie Narodowe i Marine Le Pen

  • Zgromadzenie Narodowe (Rassemblement National) Marine Le Pen, traktowane dawniej jako skrajne, prowadzi w sondażach przed wyborami prezydenckimi.
  • Poparcie rośnie na fali potrzeby porządku i przeciwdziałania radykalnemu islamizmowi.
  • Partia postuluje m.in. referenda w sprawie zakazu noszenia burek i innych elementów ubioru kojarzonych z islamem.

Spór o tradycje bożonarodzeniowe

  • Część francuskich związków zawodowych nauczycieli postuluje rezygnację ze szopek i jarmarków bożonarodzeniowych jako „sprawiających przykrość” muzułmanom.
  • W takich sporach kwestie religijne schodzą na drugi plan, a decydujące stają się kwestie tożsamościowe.

Chrześcijaństwo kulturowe jako zaplecze tożsamości

  • Nawet w społeczeństwach coraz mniej religijnych (Francja, Polska, Włochy) nie ma społecznej zgody na zastąpienie tradycji chrześcijańskich i postchrześcijańskich innymi, np. iftarem (wieczornym posiłkiem przerywającym post) i ramadanem.
  • Chrześcijaństwo w wymiarze kulturowym, nawet niereligijnym, pozostaje zapleczem tożsamości.
  • Przykłady elementów kultury funkcjonujących dziś głównie świecko:
  • choinka (z reniferem jako symbolem świeckim),
  • Wigilia,
  • jajko wielkanocne.
  • Kluczowe pytanie procesu historycznego dużej skali: jaką wspólną tożsamość zbudujemy – np. czy będziemy Francuzami o korzeniach chrześcijańskich lub muzułmańskich, ale ze wspólnym fundamentem kulturowym.
  • Zjawisko wyobcowania kulturowego we własnym kraju – poczucie, że rezygnacja z własnych tradycji jest wymuszana przez grupę napływową – stanowi istotne źródło napięć.

Włochy i Niemcy – nowa prawica tożsamościowa

Melonizacja

  • Giorgia Meloni, premier Włoch, doszła do władzy z pozycji radykalnych.
  • Melonizacja – pojęcie politologiczne oznaczające odejście partii radykalnej, po objęciu władzy, od skrajnych poglądów na rzecz:
  • zbliżenia z Unią Europejską i rynkami finansowymi,
  • przy jednoczesnym akcentowaniu elementów tożsamościowych.
  • Przykłady polityki tożsamościowej: ograniczenia dotyczące chust w szkołach, zaangażowanie państwa w obchody jarmarków bożonarodzeniowych jako elementu włoskiej wspólnoty kulturowej.
  • Jest to odpowiedź na społeczne poczucie zagrożenia związane z rosnącą liczbą meczetów i presją na rezygnację z tradycji.

AfD

  • Alternatywa dla Niemiec (AfD) jest partią radykalną, ale zyskuje poparcie, ponieważ dotychczasowe partie nie potrafiły zapewnić elementu tożsamościowego.

Kierunek zmian

  • Prognozowany kierunek w Europie to odbudowa świeckiej tożsamości europejskiej połączona ze zdecydowanym, choć spóźnionym, przeciwdziałaniem radykalnemu islamowi.

Migracja jako oś sporów politycznych

Spory w Unii Europejskiej

  • Kwestie ograniczenia migracji (rozwiązania duńskie, brytyjskie) są kluczowym tematem debat.
  • Przykład napięć: ostry spór premiera Polski z premierem Hiszpanii o politykę migracyjną. Hiszpanii zarzuca się, że masowe nadawanie praw (obywatelstwa) migrantom służy pozyskaniu wyborców, a jednocześnie oznacza wpuszczenie nowych mieszkańców do całej UE; pojawiały się nawet głosy o odcięciu Hiszpanii od strefy Schengen.

Granica polsko-białoruska – dylemat moralny

  • Migranci są celowo kierowani na granicę przez Białoruś (instrumentalizacja migracji jako element wojny hybrydowej).
  • Jednocześnie są to ludzie, co rodzi poważne obciążenie moralne.
  • Granica musi jednak pełnić swoją funkcję – jej otwarcie spowodowałoby napływ znacznie większych mas ludzi.
  • Polityka zamkniętej granicy jest kontynuowana niezależnie od układu rządzącego, mimo sporów w innych obszarach.

Rodzaje radykalizacji i zagrożenie islamistyczne

Typy radykalizacji

Typ radykalizacji Przejawy
Islamistyczna ruchy dążące do islamizacji społeczeństwa, terroryzm, organizacje wspierane przez Iran
Skrajnie lewicowa obecna m.in. we Francji
Skrajnie prawicowa ruchy faszystowskie, zamachy antysemickie

Skala zagrożenia islamistycznego

  • Według byłej brytyjskiej minister spraw wewnętrznych około 75% działań brytyjskich służb kontrterrorystycznych dotyczy islamizmu.
  • Organizacje takie jak Hezbollah czy Hamas są wspierane przez aktorów państwowych (przede wszystkim Iran).
  • Analogia filmowa: świat z filmów o agencie 007 (James Bond walczący z tajnymi organizacjami dążącymi do opanowania świata) jest uproszczeniem, ale tylko częściowym – współczesne struktury terrorystyczne wspierane przez państwa realizują podobne cele destabilizacji.

Przestępczość i bezpieczeństwo poza Europą

Ameryka Łacińska

  • Skala przestępczości w wielu krajach Ameryki Łacińskiej wykracza poza europejskie wyobrażenia.
  • Brazylia: rzędu 60 tys. zabójstw rocznie (poziom z lat szczytowych, przy ponad 200 mln mieszkańców). Nawet po przeliczeniu na populację Polski dawałoby to tysiące ofiar rocznie.
  • Około 70 mln Brazylijczyków (ok. jedna trzecia populacji) deklaruje w badaniach, że widziało gangi narkotykowe w akcji.
  • Całe dzielnice miast są przesiąknięte kulturą przestępczą, w której brakuje pozytywnych wzorców; programy prewencyjne obejmują m.in. naukę zawodu jako alternatywę dla handlu narkotykami.
  • Prawicowa fala – w kolejnych krajach regionu wybory wygrywają kandydaci akcentujący bezpieczeństwo i obarczający poprzedników lewicowych odpowiedzialnością za załamanie porządku i rządy gangów.
  • Walka z kartelami ma charakter regularnej wojny i często drastycznych środków, np. zatapianie łodzi przemytników narkotyków przy zarzutach, że ofiarami byli rybacy.
  • Gangi meksykańskie wysyłają swoich ludzi na wojnę w Ukrainie, aby uczyli się obsługi dronów na potrzeby przemytu oraz walki z państwem i konkurencyjnymi gangami.

Afryka – Nigeria i Boko Haram

  • Boko Haram – islamistyczna organizacja terrorystyczna działająca w Nigerii.
  • Rząd stosuje dwutorową strategię:
  • interwencję militarną (o zmiennej skuteczności),
  • programy deradykalizacji i kształcenia zawodowego dla byłych terrorystów.
  • Dylemat: osoby, które nigdy nie były terrorystami, zarzucają rządowi, że nie otrzymują wsparcia w zdobyciu zawodu, podczas gdy byli bojownicy je dostają.
  • Logika zachęty: kurs zawodowy w zamian za porzucenie przemocy w imię islamu.

Polska jako oaza bezpieczeństwa

  • Przykład: pracownik z Kolumbii zatrudniony w Polsce podkreśla, że Polska jest dla niego rajem ze względu na bezpieczeństwo, którego wcześniej nie znał.
  • Wieczorne wyjście na miasto w Poznaniu jest czymś oczywistym; w części miast Europy Zachodniej (np. Berlin) ulice wieczorem pustoszeją, co wiąże się z mniejszym poczuciem bezpieczeństwa.
  • Popularność języka hiszpańskiego wśród dzieci kontrastuje z tym, że rodzice nie chcieliby ich wysyłać do wielu krajów hiszpańskojęzycznych Ameryki Łacińskiej – turysta w dobrym hotelu i dzielnicy nie styka się z realną skalą przemocy.

Wnioski

  • Potrzeba bezpieczeństwa i potrzeba tożsamości są uniwersalnymi motorami zmian politycznych – zarówno w Europie (wzrost RN, AfD, melonizacja), jak i w Ameryce Łacińskiej (prawicowa fala).
  • Europa stoi przed zadaniem zbudowania świeckiej, wspólnej tożsamości kulturowej, w której chrześcijaństwo kulturowe pełni rolę zaplecza, a radykalny islamizm nie znajduje miejsca.
  • Radykalizacja może mieć charakter islamistyczny, skrajnie lewicowy i skrajnie prawicowy; największe zaangażowanie służb kontrterrorystycznych dotyczy obecnie islamizmu.
  • Polityka migracyjna wiąże się z ogromnymi dylematami moralnymi, czego przykładem jest granica polsko-białoruska.
  • Na tle globalnym Polska należy do obszarów wyjątkowo bezpiecznych.

Kluczowe pojęcia

Pojęcie Znaczenie
Potrzeba bezpieczeństwa uniwersalna potrzeba porządku i ochrony przed przemocą, mobilizująca poparcie dla polityki twardej ręki
Potrzeba tożsamości potrzeba przynależności do wspólnoty kulturowej, aktywizowana w reakcji na zagrożenie ze strony innej grupy
Reakcja i kontrakcja społeczna mechanizm, w którym zorganizowana agenda jednej grupy wywołuje mobilizację grupy przeciwnej
Chrześcijaństwo kulturowe tradycje i symbole chrześcijańskie funkcjonujące jako element tożsamości niezależnie od religijności
Wyobcowanie kulturowe we własnym kraju poczucie utraty własnych tradycji pod presją grupy napływowej
Melonizacja umiarkowanie partii radykalnej po objęciu władzy przy zachowaniu akcentów tożsamościowych
Halal żywność i praktyki dozwolone w świetle islamskiego prawa
Instrumentalizacja migracji celowe kierowanie migrantów na granicę innego państwa jako narzędzie nacisku (Białoruś)
Deradykalizacja programy odwodzenia od przemocy ideologicznej, np. kształcenie zawodowe byłych terrorystów
Kultura przestępcza środowisko, w którym przestępczość jest normą, a brakuje pozytywnych wzorców

Najważniejsze tezy

  • Potrzeba bezpieczeństwa i potrzeba tożsamości wyjaśniają wzrost poparcia dla partii dotąd uznawanych za skrajne.
  • Zwarty mniejszościowy ruch islamizacyjny wywołuje kontrakcję większości organizującej się wokół własnej tożsamości.
  • Sojusz lewicy z elektoratem islamistycznym we Francji jest wewnętrznie sprzeczny (stosunek do homoseksualności) i według prowadzącego ulegnie rozłamowi.
  • Chrześcijaństwo, słabnące jako religia, pozostaje kulturowym zapleczem tożsamości europejskiej (Wigilia, choinka, jarmarki).
  • Melonizacja: radykałowie u władzy łagodzą kurs wobec UE i rynków, ale wzmacniają politykę tożsamościową.
  • Polityka zamkniętej granicy z Białorusią jest ponadpartyjna mimo dylematów moralnych.
  • Ok. 75% działań brytyjskich służb kontrterrorystycznych dotyczy islamizmu; organizacje typu Hezbollah i Hamas są wspierane przez państwa.
  • Ameryka Łacińska: ekstremalna skala przemocy (Brazylia – rzędu 60 tys. zabójstw rocznie) prowadzi do fali prawicowych prezydentów obiecujących bezpieczeństwo.
  • Nigeria: walka z Boko Haram łączy działania militarne z programami deradykalizacji, co rodzi zarzut nagradzania byłych terrorystów.

sem05 #wyklad #procesy_radykalizacji