Motyw przestępstwa i proces motywacyjny sprawcy – pojęcia podstawowe, typologia motywów i tło motywacyjne

Ustalenie motywu, czyli odpowiedź na pytanie „dlaczego?”, ma kluczowe znaczenie w postępowaniu przygotowawczym, sądowym, w profilowaniu psychologicznym i w profilaktyce kryminalnej. Motyw stanowi też podstawowe kryterium klasyfikacji sprawców. Współczesne ujęcie zakłada, że zachowanie przestępcze jest polimotywacyjne i wynika z interakcji czynników biologicznych, osobowościowych i sytuacyjnych, a nie z jednego izolowanego motywu.

Znaczenie motywu przestępstwa

Pytanie „dlaczego?”

Ustalenie motywu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, dlaczego sprawca popełnił czyn. Przy części przestępstw odpowiedź jest oczywista i zrozumiała, przy innych wykracza poza schematy poznawcze i emocjonalne obserwatora – co nie oznacza, że motywu nie było.

Obszary, w których motyw ma znaczenie

Postępowanie przygotowawcze – ustalenie, czy doszło do przestępstwa i kto je popełnił, oraz ściganie sprawcy. Przyświeca temu łacińska maksyma „is fecit, cui prodest” – „uczynił ten, komu przyniosło to korzyść”.
Profilowanie psychologiczne (tworzenie sylwetki psychologicznej nieznanego sprawcy) – pytania: dlaczego ten czyn, dlaczego w ten sposób, dlaczego ta ofiara, dlaczego teraz.
Postępowanie sądowe – wykazanie, że sprawca odniósł korzyść z czynu, jest elementem przechylającym ocenę winy na niekorzyść konkretnej osoby.
Profilaktyka kryminalna – wiedza o tym, dlaczego określone osoby lub populacje częściej popełniają dane przestępstwa, pozwala projektować działania zapobiegawcze. Kryminologia nie tylko wyjaśnia przestępczość, ale też ma ją ograniczać.

Perspektywa sprawcy

Korzyść sprawcy nie zawsze jest oczywista dla osób trzecich. To, że obserwator nie popełniłby czynu dla danej korzyści, uważa ją za nieadekwatną albo w ogóle nie postrzega jej jako korzyści, nie wyjaśnia procesu motywacyjnego sprawcy. Motywację ocenia się zawsze z perspektywy sprawcy („wejście w jego buty”), a nie z własnej.

Typologia sprawców ze względu na motyw

Motyw stanowi pierwotną, naturalną i zarazem trafną podstawę klasyfikacji sprawców przestępstw. Klasyfikacja obejmuje pięć grup (typologia stosowana m.in. przez prof. Józefa K. Gierowskiego z Instytutu Ekspertyz Sądowych w Krakowie).

Motyw	Istota	Przykłady / uwagi
Ekonomiczny (finansowy)	Dążenie do korzyści majątkowej	Zabójstwo rabunkowe, kradzież, rozbój
Emocjonalny	Działaniem kierują przede wszystkim emocje	Nienawiść, zazdrość, zemsta, poczucie krzywdy i urazy, lęk; dominuje wśród zabójstw (ok. 70%)
Seksualny	Zaspokojenie potrzeb seksualnych	Grupa liczebnie niewielka
Urojeniowy (patologiczny)	Działanie związane z chorobą psychiczną, zaburzeniem psychicznym lub uzależnieniem	Kontrola zachowania ograniczona lub zniesiona; ok. 5–18% sprawców zabójstw
Nieustalony	Motywu nie udało się ustalić	Termin wprowadzony, by unikać błędnego sformułowania „brak motywu”

Motyw emocjonalny

Emocje odgrywają w procesie motywacyjnym rolę decydującą. Najczęstsze z nich:

Nienawiść – podłoże przestępstw z nienawiści, wymierzonych zwykle w osoby wyróżniające się jakąś cechą, najczęściej należące do mniejszości (właśnie dlatego, że są w danej populacji mniej liczne). Kryteria: narodowość (w Polsce w ostatnim czasie m.in. czyny wymierzone w Ukraińców, na tle obserwowanego społecznego przeciążenia długotrwałą obecnością uchodźców; proces ten jest złożony i ma też wymiar polityczny), orientacja seksualna, kolor skóry (ataki na osoby czarnoskóre były w Polsce dawniej częstsze). Część takich czynów ma status wykroczeń, nie przestępstw.
Zazdrość – czyny często nieplanowane, z dużym ładunkiem afektu; emocja kumuluje się i ostatecznie kieruje zachowaniem.
Zemsta (odwet) – częsta emocja wiodąca w zabójstwach. Ma tendencję do kumulowania się i narastania w czasie, stąd zabójstwa z zemsty bywają popełniane nawet po kilkunastu–kilkudziesięciu latach od zdarzenia, które ją wywołało (np. po rozpadzie relacji romantycznej, z którym jedna strona sobie nie poradziła).
Poczucie krzywdy i urazy oraz lęk – często współwystępują z zemstą.

Motyw urojeniowy (patologiczny)

Obejmuje działanie w przebiegu procesu psychopatologicznego: choroby psychicznej, zaburzenia psychicznego lub rozwijającego się uzależnienia. Sprawcy pod wpływem środków psychoaktywnych często przerzucają odpowiedzialność na substancję („byłem pijany, nie wiedziałem, co robię”). W chorobie psychicznej kontrola zachowania może być zniesiona, co wiąże się z kwestią niepoczytalności – niezdolności do rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem (art. 31 § 1 k.k.). Problematyka poczytalności jest odrębna, choć styka się z mechanizmem motywacyjnym.

Motyw nieustalony

Sformułowanie „brak motywu” jest błędne. Każde działanie człowieka – także przestępstwo jako forma aktywności – wynika z procesu motywacyjnego. Proces ten nie zawsze jest jednak uświadomiony przez samego sprawcę i nie zawsze jest dostępny lub zrozumiały dla osób trzecich. Właściwe określenie to motyw nieustalony (pojęcie wprowadzone przez prof. Gierowskiego).

Rozkład motywów w zabójstwach

Statystycznie dominuje motyw emocjonalny – odpowiada za około 70% zabójstw.

Podstawowe pojęcia psychologii motywacji

Motywacja

Motywacja jest względnie stałą tendencją człowieka do realizowania określonych celów, zadań życiowych, wartości; jest przejawem i efektem pełnienia przez osobowość podstawowych funkcji regulacyjnych. (K. Obuchowski, J. Reykowski)

Motywacja jest częścią osobowości rozumianej jako złożona struktura regulacyjna.

Proces motywacyjny

Proces motywacyjny to proces wywierający pobudzający wpływ na działanie. W odróżnieniu od motywacji (względnie stałej tendencji) przebiega w czasie i podlega wpływowi różnych czynników. Jest zjawiskiem regulacyjnym – steruje czynnościami człowieka tak, by doprowadziły do określonego celu.

Motywy

Motywy to wewnętrzne czynniki inspirujące, które ukierunkowują i integrują zachowanie. Należą do nich:

uczucia (emocje),
potrzeby,
poziom aspiracji,
normy postępowania,
zinternalizowany system wartości.

System wartości, ukształtowany w toku socjalizacji i dojrzewania, w dużej mierze decyduje o gotowości do popełnienia przestępstwa. Przykład: dla jednych zabranie jabłka ze straganu to „nic”, dla innych – kradzież, której nie popełnią nawet w dogodnych warunkach. Ludzie, mimo podobnego wyposażenia biologicznego, różnią się więc istotnie (różnicuje ich zresztą także biologia).

Polimotywacyjność

Motywy i cały proces motywacyjny mogą być nieuświadamiane. Współczesna kryminologia i psychologia przyjmują, że zachowanie człowieka jest najczęściej polimotywacyjne – wynika z działania kilku motywów:

motyw wiodący – podstawa klasyfikacji sprawcy,
motywy towarzyszące – współwystępujące.

Przykład: zabójstwo, którego motywem wiodącym jest zemsta, a towarzyszącym – ekonomiczny; sprawca nie przyszedł po cenny przedmiot, ale zabrał go przy okazji, wykorzystując sposobność. Analogicznie u sprawców o motywie ekonomicznym obecne są zwykle także elementy emocjonalne.

Pojedynczy czynnik (np. zawód miłosny przed samobójstwem, utrata pieniędzy na giełdzie) bywa jedynie wyzwalaczem– elementem spustowym o największym znaczeniu w danym momencie. Nigdy nie jest jedynym powodem: osoba funkcjonująca prawidłowo, bez trudności w innych sferach, nie podjęłaby takiego działania. Musi istnieć tło osobowościowe i kumulacja innych czynników.

Właściwości procesu motywacyjnego

Kierunek – orientacja na określony cel; cel oceniany dodatnio wyznacza dążenie (motywacja pozytywna), cel w postaci unikania – motywację ujemną.
Natężenie, opisywane trzema parametrami:

Parametr	Znaczenie
Siła	Zdolność do wyłączania innych motywów – motyw staje się wiodący
Wielkość (zakres)	Liczba czynności potrzebnych do zaspokojenia motywu
Intensywność	Ilość energii potrzebnej do osiągnięcia celu

Motyw a potrzeby i alkohol

Potrzeby (A. Maslow)

Motyw zbrodni analizuje się często w kontekście potrzeb zaspokajanych przez popełnienie przestępstwa. Hierarchia potrzeb Abrahama Maslowa obejmuje:

potrzeby podstawowe (niższego rzędu) – fizjologiczne (głód, pragnienie, potrzeba seksualna) oraz potrzeba bezpieczeństwa,
potrzeby wyższego rzędu – przynależności, uznania, rozwoju, aspiracje.

Pytanie kluczowe: co sprawca zyskuje przez popełnienie przestępstwa? Przykład: młodociany sprawca rozboju na stacji benzynowej, grożący niebezpiecznym przedmiotem i zachowujący się agresywnie. Łup może mu być w gruncie rzeczy niepotrzebny – rzeczywistą korzyścią jest uznanie, atencja i szacunek w grupie rówieśniczej, i to stanowi motyw wiodący.

Alkohol i środki psychoaktywne

Z rozwojem uzależnień (od substancji psychoaktywnych, ale też behawioralnych, np. hazardu) często współwystępują czyny zabronione.
Środki psychoaktywne osłabiają procesy kontrolne, utrudniając panowanie nad zachowaniem.
Według statystyk policyjnych co najmniej 60% zabójców w chwili czynu znajdowało się pod wpływem alkoholu; dotyczy to zwłaszcza zabójstw z motywu emocjonalnego.
Ilość alkoholu nie musi być duża, a sprawcy nie muszą być uzależnieni – chodzi o współwystępowanie czynników, a nie o uproszczenie „uzależnieni popełniają przestępstwa”.
Alkohol bywa pity „dla kurażu”: w pierwszej fazie działania zwiększa poczucie siły i pewności siebie, co pozwala przekroczyć barierę, której trzeźwa osoba by nie przekroczyła (ukraść, uderzyć).
Gdy sprawca funkcjonuje w pełnoobjawowym uzależnieniu (chorobie alkoholowej), mowa o motywie patologicznym – braku kontroli nad własnymi impulsami.

Ogólne tło motywacyjne

Ogólne tło motywacyjne to czynniki biologiczne, osobowościowe i sytuacyjne, które istotnie wpływają na zachowanie sprawcy w chwili czynu. Przestępstwo jest wynikiem szeregu czynników wewnętrznych i sytuacyjnych, których niepowtarzalna kombinacja stwarza warunki sprzyjające uwolnieniu zachowania przestępczego. Dlatego mówi się o mechanizmach i procesach motywacyjnych, a nie o jednym motywie.

Model procesu motywacyjnego

W procesie motywacyjnym przenikają się:

informacje emocjonalne – kształtowane głównie przez środowisko wewnętrzne (psychikę, organizm),
informacje poznawcze – kształtowane głównie przez otoczenie (czynniki sytuacyjne).

Spostrzeganie świata, zagrożenia i sytuacji zależy od osobowości. Stres nie jest samym zdarzeniem, lecz tym, co jednostka o nim myśli: utrata pracy dla jednej osoby jest sytuacją bez wyjścia, dla innej – wyzwaniem lub przejściową trudnością.

Model motywacyjny zabójstwa seksualnego (Ressler, Burgess, Hartman, Douglas)

Model opracowany na podstawie badań sprawców zabójstw na tle seksualnym (FBI, lata 80. XX w.; Sexual Homicide: Patterns and Motives, 1988). Motywacja jest wynikiem interakcji wielu wzajemnie oddziałujących czynników:

nieefektywne otoczenie społeczne sprawcy,
wydarzenia kształtujące z dzieciństwa i adolescencji,
wyuczone wzorce reagowania na te wydarzenia, w tym krytyczne cechy osobowości (osobowość jako względnie stały parametr) i mapa poznawcza (sposób przetwarzania informacji z otoczenia),
rozwój bliskich relacji z innymi ludźmi,
reakcja sprawcy na popełniony czyn – filtr mentalny (sprzężenie zwrotne), szczególnie istotny u sprawców seryjnych, ponieważ wpływa na ewentualny kolejny czyn.

Okoliczności o charakterze kryminogennym (J.K. Gierowski)

Gierowski wskazuje sytuacje trudne, najczęściej obecne w historii życia sprawców:

deprywacja potrzeb biologicznych i psychologicznych – niewystarczające poczucie bezpieczeństwa, złe warunki bytowe, ograniczone możliwości nauki, braki w zaspokajaniu potrzeby miłości, akceptacji, uznania i szacunku; szczególnie częsta u sprawców przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu, przeciwko wolności seksualnej oraz działających w sposób silnie przemocowy,
przeciążenie jednostki – duży stres, przekroczenie granic wydolności; u sprawców seksualnych, w tym seryjnych, często widoczny jest moment krytyczny przed pierwszym czynem (np. wyrzucenie z domu przez rodziców z zarzutem braku pracy i osiągnięć, rozpad relacji intymnej, odrzucenie przez bliską osobę, sytuacja spostrzegana jako własna porażka),
sytuacja bolesna – powodująca ból fizyczny lub cierpienie psychiczne,
sytuacja nowa, zaskakująca – nowa praca, szkoła, wymagania, którym jednostka nie jest lub sądzi, że nie będzie w stanie sprostać.

Ujęcie socjologiczne

W ujęciu socjologicznym (w nawiązaniu do teorii anomii) prawdopodobieństwo złamania prawa wzrasta w czterech sytuacjach:

skrajna potrzeba,
silna pokusa,
duża możliwość (dostępność),
rozluźnienie przestrzegania norm prawnych i społecznych.

Uwarunkowania środowiskowe i biologiczne

Środowiskowe – wychowanie w warunkach niesprzyjających prawidłowej socjalizacji, tworzące mapę wzorców zachowania. Nie jest to zależność jednoznaczna i nie może prowadzić do stygmatyzacji: osoba z dysfunkcyjnego środowiska może funkcjonować normatywnie.

Biologiczne:

organiczne uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego – urazy czaszkowo-mózgowe, choroby z odczynem oponowo-mózgowym,
charakteropatia – impulsywność i agresja jako objaw organicznego uszkodzenia OUN,
nadpobudliwość psychoruchowa, objawy nerwicowe,
charakteropatyczne cechy osobowości: nadmierna drażliwość, wybuchowość, obniżona kontrola emocjonalna,
zaburzenia psychoseksualne,
choroby psychiczne.

Osobowościowe tło motywacyjne

Z gotowością do popełniania przestępstw współwystępują:

wysoki poziom agresywności,
poziom lęku – zarówno skrajnie wysoki, jak i skrajnie niski; liczy się relacja między poziomem lęku a poziomem agresywności.

Zaburzenia osobowości stanowią częste tło u sprawców najcięższych przestępstw:

Zaburzenie osobowości	Poziom lęku	Mechanizm
Antyspołeczna	Niski	Brak hamowania przez lęk przed konsekwencjami
Narcystyczna	–	Często wskazywana u sprawców najcięższych przestępstw
Zależna	Wysoki	Podatność na namowę i manipulację

Sytuacyjne tło motywacyjne

sytuacja nowa, nieznana, wywołująca silne emocje,
frustracja,
deprywacja potrzeb biologicznych i psychologicznych – m.in. potrzeby dominacji, władzy, podtrzymania własnej wartości, akceptacji, bezpieczeństwa,
długotrwałe konflikty z otoczeniem.

Motywacja urojeniowa (patologiczna) – charakterystyka sprawców

Istota

Motywacja urojeniowa wiąże się z przeżywaniem silnego konfliktu z otoczeniem oraz poczuciem zagrożenia wynikającym z procesu psychopatologicznego (choroby psychicznej, zaburzenia psychicznego, rozwijającego się uzależnienia).

Ofiara jest najczęściej włączona w system urojeń i spostrzegana jako osoba szkodząca i zagrażająca – zwykle nie jest przypadkowa.
W chorobach psychicznych występują objawy wytwórcze: obok urojeń także omamy (halucynacje), najczęściej słuchowe – głosy imperatywne nakazujące określone czynności, łącznie z tym, jak postąpić i jakim przedmiotem się posłużyć.
Zamiar zabójstwa wynika z czysto patologicznych motywów; zachowanie ofiary nie ma istotnego wpływu ani na genezę, ani na sposób realizacji zamiaru.
Dotyczy ok. 5–18% sprawców zabójstw. Nie wolno uogólniać, że osoby chore psychicznie są niebezpieczne – takie czyny zdarzają się, ale nie są regułą.

Relacja sprawca–ofiara

Ofiary były zwykle wcześniej znajomymi sprawcy; około połowa to członkowie najbliższej rodziny.
Zdarzają się ofiary przypadkowe. Przykład: w Poznaniu mężczyzna ugodził nożem kilkuletnie dziecko podczas spaceru grupy przedszkolnej; dziecka nie udało się uratować. Sprawca nie znał ofiary.
Bywa, że wybierana jest grupa, a nie konkretna osoba – np. sprawca działający z motywu urojeniowego zabijający prostytutki: kategoria ofiary była wyznaczona, konkretna kobieta – przypadkowa.

Charakterystyka zachowania na miejscu zdarzenia

obrażenia najczęściej w obrębie głowy, rzadko klatki piersiowej, brzucha czy pleców,
mało obrażeń twarzy,
brak zasłaniania twarzy ofiary mimo bliskiej relacji – brak lęku przed kontaktem wzrokowym i brak motywu zadośćuczynienia,
zwłoki nie są przemieszczane,
zwłoki pozostawione w ubraniu, nierozbierane (w odróżnieniu od sprawców seksualnych).

Wnioski

Motyw nigdy nie jest nieobecny – co najwyżej nieustalony. Przestępstwo, zwłaszcza zabójstwo, jest efektem polimotywacyjnego procesu, w którym motyw wiodący (podstawa typologii) współwystępuje z motywami towarzyszącymi, a całość osadzona jest w ogólnym tle motywacyjnym: biologicznym, osobowościowym i sytuacyjnym. Pojedyncze zdarzenie bywa jedynie wyzwalaczem. Analiza motywacji wymaga przyjęcia perspektywy sprawcy, a nie oceniającego.

Kluczowe pojęcia

Pojęcie	Znaczenie
Motyw przestępstwa	Odpowiedź na pytanie, dlaczego sprawca popełnił czyn
Is fecit, cui prodest	Zasada: sprawcą jest ten, komu czyn przyniósł korzyść
Motywacja	Względnie stała tendencja do realizowania celów, zadań życiowych, wartości; przejaw regulacyjnych funkcji osobowości (Obuchowski, Reykowski)
Proces motywacyjny	Przebiegający w czasie proces regulacyjny pobudzający i sterujący działaniem ku celowi
Motywy	Wewnętrzne czynniki ukierunkowujące i integrujące zachowanie (uczucia, potrzeby, aspiracje, normy, wartości)
Polimotywacyjność	Zachowanie wynika z kilku motywów: wiodącego i towarzyszących
Motyw nieustalony	Motyw, którego nie zdołano ustalić; zastępuje błędne „brak motywu” (Gierowski)
Kierunek motywacji	Orientacja na cel – dążenie (dodatnia) lub unikanie (ujemna)
Natężenie motywacji	Siła, wielkość (zakres) i intensywność motywu
Ogólne tło motywacyjne	Czynniki biologiczne, osobowościowe i sytuacyjne wpływające na zachowanie w chwili czynu
Okoliczności kryminogenne	Sytuacje trudne: deprywacja potrzeb, przeciążenie, sytuacja bolesna, nowa (Gierowski)
Moment krytyczny	Silnie stresujące zdarzenie poprzedzające pierwszy czyn, typowe w biografii sprawców seksualnych
Filtr mentalny	Reakcja sprawcy na własny czyn, wpływająca na kolejne czyny (Ressler i in.)
Charakteropatia	Impulsywność i agresja jako objaw organicznego uszkodzenia OUN
Głosy imperatywne	Omamy słuchowe nakazujące określone działania

Najważniejsze tezy

Ustalenie motywu ma znaczenie w postępowaniu przygotowawczym, sądowym, w profilowaniu i w profilaktyce kryminalnej.
Motywację ocenia się z perspektywy sprawcy; nieadekwatność korzyści w oczach obserwatora niczego nie wyjaśnia.
Pięć grup sprawców według motywu: ekonomiczny, emocjonalny, seksualny, urojeniowy (patologiczny), nieustalony.
Około 70% zabójstw popełnianych jest z motywu emocjonalnego; główne emocje to nienawiść, zazdrość, zemsta, poczucie krzywdy, lęk.
Zemsta kumuluje się w czasie – zabójstwa z zemsty mogą następować wiele lat po zdarzeniu.
„Brak motywu” to określenie błędne – każde działanie ma motyw, który może być jedynie nieustalony.
Zachowanie jest polimotywacyjne: motyw wiodący i motywy towarzyszące; pojedyncze zdarzenie bywa tylko wyzwalaczem.
Natężenie motywacji = siła, wielkość, intensywność.
Co najmniej 60% zabójców działało pod wpływem alkoholu; nie oznacza to, że byli uzależnieni.
Na ogólne tło motywacyjne składają się czynniki biologiczne, osobowościowe i sytuacyjne.
Okoliczności kryminogenne według Gierowskiego: deprywacja potrzeb, przeciążenie, sytuacja bolesna, sytuacja nowa.
Model Resslera i współpracowników: otoczenie, wydarzenia kształtujące, wyuczone wzorce, relacje, filtr mentalny.
Zarówno bardzo niski (osobowość antyspołeczna), jak i bardzo wysoki (osobowość zależna) poziom lęku może sprzyjać przestępczości.
W motywacji urojeniowej ofiara jest zwykle włączona w system urojeń, a jej zachowanie nie wpływa na przebieg czynu; dotyczy ok. 5–18% sprawców zabójstw.
Typowe dla sprawców z motywacją urojeniową: obrażenia głowy, brak zasłaniania twarzy ofiary, brak przemieszczania i rozbierania zwłok.

sem05 #wyklad #mechanizmy_motywacyjne