Przejdź do treści

Uwarunkowania Biologiczne

Czynniki te dotyczą fizjologicznych i genetycznych podstaw funkcjonowania organizmu, które mogą predysponować do rozwoju zaburzeń.

  • Geny i Dziedziczenie:

  • Należy podkreślić, że geny nie determinują choroby psychicznej (np. schizofrenii) w sposób jeden do jednego.

  • Ich rola polega na zwiększaniu podatności na rozwój danego zaburzenia w interakcji z innymi czynnikami.

  • Funkcjonowanie Mózgu:

  • Zaburzenia w pracy mózgu, szczególnie dotyczące równowagi neuroprzekaźników, są kluczowe dla zrozumienia wielu chorób psychicznych.

  • Organiczne Uszkodzenia OUN:

  • Uszkodzenia Centralnego Układu Nerwowego (OUN) mogą manifestować się w pierwszej kolejności jako zmiany w zachowaniu, imitując zaburzenia psychiczne.

  • Przykłady obejmują: choroby mózgu, guzy mózgu, udary, stany zapalne.

  • Choroby Somatyczne:

  • Niektóre choroby ogólnoustrojowe mogą prowadzić wtórnie do zaburzeń psychicznych.

  • Przykłady: choroba Alzheimera, niedoczynność tarczycy.

  • Czynniki Prenatalne:

  • Przebieg ciąży ma istotny wpływ na rozwój układu nerwowego.

  • Czynniki ryzyka: choroby matki, infekcje w trakcie ciąży, przyjmowanie substancji psychoaktywnych przez matkę.

Uwarunkowania Psychiczne

Ta kategoria obejmuje wewnętrzne procesy jednostki, jej doświadczenia oraz cechy indywidualne.

  • Trauma i Stres:

  • Uważane za jedne z najsilniejszych psychologicznych determinantów zaburzeń. Odnosi się to zarówno do stresu chronicznego (przewlekłego), jak i nagłego (ostrego).

  • Trauma, zwłaszcza związana z bezpośrednim zagrożeniem życia, zdrowia lub fundamentalnej potrzeby bezpieczeństwa, ma dalekosiężne skutki.

  • Zespół Stresu Pourazowego (PTSD):

  • Jest to specyficzna jednostka chorobowa będąca bezpośrednią konsekwencją traumy (pojawia się zazwyczaj do kilku miesięcy po zdarzeniu).

  • Geneza pojęcia: Pierwotnie opisywany jako "stres bojowy" u żołnierzy wracających z wojny, którzy byli narażeni na:

    • Bezpośrednie zagrożenie życia.

    • Obrazy śmierci (kolegów, wrogów, ciał).

    • Ekstremalne bodźce zmysłowe (dźwięki, zapachy).

  • Rozszerzenie definicji: Analogiczne objawy zaobserwowano u ofiar innych zdarzeń:

    • Rozbojów z użyciem broni.

    • Pobić i zgwałceń.

    • Wypadków drogowych i katastrof.

  • Trauma nie musi prowadzić wyłącznie do PTSD; może skutkować również zaburzeniami lękowymi czy zespołami depresyjnymi.

  • Styl Życia:

  • Czynniki te budują ogólną odporność psychiczną i są kluczowe w profilaktyce zdrowia psychicznego.

  • Dieta: Składniki dostarczane organizmowi.

  • Sen: Regeneracja i wypoczynek.

  • Aktywność fizyczna.

  • Substancje psychoaktywne: Ich używanie i rozwój uzależnień są istotnym czynnikiem psychicznym, mimo iż mają one również bezpośredni wpływ fizjologiczny.

  • Czynniki Poznawcze (Kognitywne):

  • Błędne przekonania: Destrukcyjne, nierealistyczne przekonania dotyczące siebie, świata lub ról społecznych (np. "mężczyzna musi zarabiać więcej", nierealistyczne standardy dla matki/żony).

  • Prowadzą one do stresu, poczucia bycia "niewystarczającym" i dyskomfortu.

  • Praca nad zmianą tych przekonań jest fundamentem terapii poznawczo-behawioralnej (CBT), która zakłada, że sposób myślenia bezpośrednio wpływa na emocje i zachowanie.

  • Osobowość i Temperament:

  • Osobowość: Cechy takie jak perfekcjonizm, niska samoocena czy nasilona potrzeba kontroli mogą zwiększać podatność.

  • Temperament: Jest to biologicznie uwarunkowana, stabilna część osobowości (kształtuje się wcześnie i jest stała). Obejmuje m.in. reaktywność emocjonalną (siłę układu nerwowego), która determinuje sposób radzenia sobie w sytuacjach trudnych i nowych (wpływ np. na zaburzenia lękowe).

Uwarunkowania Społeczno-Kulturowe

Kontekst społeczny, normy kulturowe i środowisko, w którym jednostka wzrasta i funkcjonuje.

  • Wpływ Kultury na Obraz Zaburzeń:

  • Kultura kształtuje system przekonań, sposób myślenia i odczuwania emocji.

  • Swoiste kulturowo zespoły zaburzeń: Zaburzenia występujące tylko w określonych kręgach kulturowych.

    • Przykład: Koro (głównie Chiny, Indie, Malezja) – paniczny lęk przed śmiercią, która ma nastąpić wskutek wciągnięcia genitaliów (penisa u mężczyzn, sromu u kobiet) w głąb brzucha.

  • Istnieją też zaburzenia uznawane za niezależne od kultury, np. depresja, której przypadki obserwuje się globalnie, a ich liczba rośnie wraz z rozwojem cywilizacyjnym.

  • Środowisko Rodzinne:

  • Postawy rodzicielskie.

  • Kolejność narodzin: Badania (głównie amerykańskie) wskazują, że kolejność narodzin wpływa na traktowanie przez rodziców i przypisywanie cech (np. pierwsze dziecko jest obarczane większą odpowiedzialnością, co statystycznie zwiększa szansę na objęcie ról przywódczych, np. prezydenta).

  • Role w rodzinach dysfunkcyjnych: Szczególnie widoczne w rodzinach z problemem alkoholowym, gdzie dzieci przyjmują sztywne, nieświadome role (np. opiekun, kozioł ofiarny, rozweselacz). Role te są następnie przenoszone na dorosłe życie i relacje.

  • Styl przywiązania: Podział na styl bezpieczny i pozabezpieczny. Pozabezpieczny styl przywiązania (wynikający np. z traum wczesnodziecięcych) jest silnie powiązany z rozwojem późniejszych zaburzeń (np. zaburzeń preferencji seksualnych, co badała prof. Maria Beissert w kontekście pedofilii).

  • Wpływy Społeczne i Normatywne:

  • Religia: Skrajne, rygorystyczne systemy wierzeń (niezależnie od wyznania) mogą mocno wpływać na kształtowanie postaw i sprzyjać powstawaniu zaburzeń.

  • Utrwalanie zaburzeń: Poddawanie chorych działaniom np. szamanów, uzdrowicieli, co wynika z systemu wierzeń danej kultury.

  • Migracje.

  • Mechanizm naśladownictwa (Społeczne uczenie się):

    • Obecnie kluczowy jest wpływ mediów, a zwłaszcza internetu.

    • Obserwowanie innych kształtuje postawy, emocje i potrzeby.

    • Przykład negatywny: Kształtowanie postaw presuicydalnych i naśladownictwo samobójstw, znane jako Syndrom Wertera (od "Cierpień młodego Wertera").

  • Normy kulturowe: Zróżnicowanie tego, co uznawane jest za normę (np. używanie halucynogenów w rytuałach, akceptowalny wiek inicjacji seksualnej).

Wnioski: Model Biopsychospołeczny

Zaburzenia psychiczne nigdy nie są wynikiem działania jednego, izolowanego czynnika. Zawsze należy rozpatrywać je jako splot (wzajemne oddziaływanie) wszystkich wymienionych uwarunkowań.

  • Czynniki biologiczne, sytuacyjne (stres, trauma) i procesy psychiczne (przekonania, osobowość) są osadzone w kontekście socjokulturowym i rozwojowym.

  • Przykład interakcji: Badania (np. z 2015 r.) wskazują, że mózgi dzieci wychowujących się w zaniedbanych, zubożałych środowiskach (czynnik społeczny) dosłownie kurczą się (czynnik biologiczny), tracąc komórki nerwowe np. we wzgórzu. Pokazuje to, jak czynniki środowiskowe bezpośrednio przekładają się na biologię mózgu.

cwiczenia #psychologia #psych_osob_c #psych_osob #sem03