Przejdź do treści

Norma w Psychologii 🧠

Norma jest konstruktem wyznaczającym wzorce typowych, przeciętnych i pożądanych społecznie zachowań oraz cech. Kluczowe jest zrozumienie jej różnych rodzajów, które pozwalają na wielowymiarową ocenę funkcjonowania jednostki.

Rodzaje Norm (według Heleny Sęk)

  1. Norma Statystyczna (Ilościowa):

  2. Definiuje normalność jako to, co jest najczęstsze w danej populacji.

  3. Opiera się na pomiarze ilościowym i wyznaczeniu przedziału, w którym mieści się większość osób.

  4. Przykład: Iloraz inteligencji (IQ). Norma statystyczna dla IQ mieści się w przedziale 85-110, ponieważ większość populacji osiąga wyniki w tych granicach.

  5. Norma Społeczno-Kulturowa:

  6. Odnosi się do wzorców zachowań, zasad i wartości akceptowanych w określonej grupie społecznej lub kulturze.

  7. Normy te są płynne i mogą się różnić w zależności od społeczeństwa, jego otwartości oraz tradycji. Zachowanie uznawane za normalne w jednej kulturze może być postrzegane jako dewiacyjne w innej.

  8. Norma Kliniczna (Teoretyczna):

  9. Wyznaczana jest przez teorie naukowe, np. w ramach różnych nurtów psychologicznych (psychoanaliza, psychologia poznawczo-behawioralna).

  10. Teorie te opisują model zdrowego, pożądanego funkcjonowania, a odchylenia od tego modelu mogą być interpretowane jako patologiczne.

Zdrowie Psychiczne a Psychopatologia

Definicja Zdrowia Psychicznego

Zgodnie z definicją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), zdrowie to nie tylko brak choroby, ale pełny dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny, a także zdolność do rozwoju i samorealizacji. Jest to stan pozytywny, a nie jedynie negacja choroby.

Kryteria Psychopatologii (według Martina Seligmana)

Psychopatologia to stan odbiegający od normy, który można zidentyfikować za pomocą siedmiu kluczowych kryteriów. Kryteria te są często wykorzystywane w diagnostyce, np. w opiniach psychologicznych dla sądu w celu oceny poczytalności sprawcy.

  1. Cierpienie: Objawy powodują u jednostki ból psychiczny, utrapienie i dyskomfort (np. głęboki smutek w depresji).

  2. Nieprzystosowanie: Zachowanie utrudnia lub uniemożliwia realizację celów życiowych, zawodowych i społecznych.

  3. Irracjonalność: Myślenie i zachowanie są nielogiczne i niezrozumiałe dla obserwatorów.

  4. Nieprzewidywalność i Brak Kontroli: Jednostka traci kontrolę nad swoimi reakcjami, które stają się chaotyczne i nieprzewidywalne.

  5. Rzadkość i Niekonwencjonalność: Zachowanie jest statystycznie rzadkie i odbiega od powszechnie akceptowanych standardów (uwaga: niektóre zaburzenia, np. depresja, stają się coraz częstsze).

  6. Dyskomfort Obserwatora: Zachowanie jednostki wywołuje u innych niepokój, zażenowanie lub lęk.

  7. Naruszenie Norm: Zachowanie łamie powszechnie przyjęte normy społeczne, moralne lub prawne.

Zaburzenia Osobowości 🎭

Zaburzenia osobowości to głęboko zakorzenione i utrwalone wzorce myślenia, odczuwania i zachowania, które znacząco odbiegają od norm kulturowych i prowadzą do cierpienia oraz trudności w funkcjonowaniu. Dotykają około 12% populacji ogólnej i aż 50% pacjentów psychiatrycznych.

Klasyfikacje i Kryteria Diagnostyczne (ICD-11 / DSM-5)

Do diagnozy zaburzeń osobowości wykorzystuje się międzynarodowe klasyfikacje chorób:

  • ICD-11: Klasyfikacja europejska (Światowa Organizacja Zdrowia).

  • DSM-5: Klasyfikacja amerykańska (Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne).

Główne kryteria diagnostyczne (ICD-11):

  • Trudności w funkcjonowaniu psychicznym (w odniesieniu do siebie i w relacjach).

  • Problemy ujawniają się w sferze myślenia, emocji i zachowania.

  • Zmiany są trwałe (utrzymują się minimum 2 lata).

  • Wzorce są nieprzystosowawcze i pojawiają się w wielu sytuacjach.

  • Nie wynikają z innych chorób, substancji psychoaktywnych czy kryzysów życiowych.

  • Są źródłem osobistego dyskomfortu i dezorganizują życie.

Podejście Dymensjonalne do Zaburzeń Osobowości

Współczesna psychologia odchodzi od podejścia kategorialnego (jesteś chory/zdrowy) na rzecz podejścia dymensjonalnego. Zakłada ono, że zaburzenie osobowości to skrajne nasilenie normalnych cech osobowości. Różnica między normą a patologią jest ilościowa, a nie jakościowa.

Pięć kluczowych domen cech nieadaptacyjnych:

  1. Negatywny afekt: Tendencja do doświadczania negatywnych emocji (smutek, gniew), niska samoocena.

  2. Izolacja: Wycofanie społeczne, unikanie bliskości i intymności.

  3. Dyssocjalność: Egocentryzm, lekceważenie norm i praw innych, wrogość, brak empatii.

  4. Rozhamowanie: Impulsywność, lekkomyślność, działanie "tu i teraz" bez planowania i przewidywania konsekwencji.

  5. Anankastyczność: Perfekcjonizm, sztywność w myśleniu i działaniu, nadmierna koncentracja na zasadach.

Typy zaburzeń osobowości (DSM-5)

  • Paranoidalne

  • Schizoidalne

  • Schizotypowe

  • Antyspołeczne (najczęstsze u sprawców przestępstw)

  • Z pogranicza (borderline)

  • Histrioniczne

  • Narcystyczne

  • Unikające

  • Zależne

  • Obsesyjno-kompulsywne

Zaburzenia Zachowania i Adaptacyjne

Zaburzenia Zachowania

Są to powtarzające się i utrwalone wzorce zachowań antyspołecznych, destrukcyjnych i buntowniczych, które naruszają prawa innych oraz normy społeczne i prawne.

Przykłady:

  • Agresja fizyczna (bójki, pobicia).

  • Niszczenie mienia (wandalizm, podpalenia).

  • Kradzieże i oszustwa.

  • Ucieczki z domu, wagary.

  • Nadużywanie substancji psychoaktywnych (zwłaszcza u nieletnich).

Triada McDonalda 🚨

Zidentyfikowany w 1963 roku zestaw trzech zachowań w dzieciństwie, który jest silnym predyktorem późniejszej, poważnej przestępczości (zwłaszcza seryjnych zabójstw):

  1. Znęcanie się nad zwierzętami.

  2. Podpalenia (fascynacja ogniem).

  3. Moczenie nocne (po 5. roku życia).

Zaburzenia Adaptacyjne

To reakcja na silny, zidentyfikowany stresor (np. wypadek, napaść, śmierć bliskiej osoby, udział w działaniach wojennych).

  • Objawy pojawiają się do miesiąca po wydarzeniu i jeśli utrzymują się dłużej, mogą wskazywać na zaburzenie.

  • Charakteryzują się zamartwianiem się, nawracającymi myślami o traumie (ruminacje) oraz trudnościami w codziennym funkcjonowaniu.

  • Szczególną postacią jest PTSD (zespół stresu pourazowego), który ma specyficzny zestaw objawów związanych z ponownym przeżywaniem traumy.

Studium Przypadku: Kajetan Poznański 🔪

Sprawa Kajetana Poznańskiego, który w 2016 roku w brutalny sposób zamordował młodą kobietę, stanowi przykład złożoności diagnostycznej i jej implikacji prawnych.

  • Motywacja: Zbrodnia była zaplanowana i nie miała motywu osobistego. Sprawca twierdził, że chciał "pozbyć się słabości", jaką było przekonanie, że życie ludzkie jest cenniejsze niż życie zwierzęcia (np. komara).

  • Dylemat Diagnostyczny: Biegli mieli trudność z jednoznaczną oceną stanu psychicznego sprawcy.

  • Opcja 1: Schizofrenia (choroba psychiczna). Taka diagnoza mogłaby prowadzić do orzeczenia niepoczytalności, co oznaczałoby uniewinnienie i umieszczenie w szpitalu psychiatrycznym z możliwością wyjścia po wyleczeniu.

  • Opcja 2: Głębokie zaburzenie osobowości (z cechami schizotypowymi, narcystycznymi i obsesyjno-kompulsywnymi). W tym przypadku sprawca jest uznawany za odpowiedzialnego za swoje czyny.

  • Pojęcie Poczytalności: Kluczowa dla sądu kwestia, czy sprawca w chwili czynu rozumiał jego znaczenie i był w stanie pokierować swoim postępowaniem.

  • Ostateczne Orzeczenie: Sąd, opierając się na opiniach biegłych, orzekł znaczne ograniczenie poczytalności. Kajetan Poznański został skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności, którą odbywa w systemie terapeutycznym w zakładzie karnym.

Cechy funkcjonowania sprawcy:

  • Wysoki intelekt, osoba wykształcona.

  • Od dzieciństwa postrzegany jako "dziwny", wycofany społecznie.

  • Chłód emocjonalny, zerwanie kontaktów z rodziną.

  • Stawianie sobie ekstremalnych wymagań, testowanie granic wytrzymałości organizmu.

  • Radykalizacja poglądów i postępująca utrata kontaktu z rzeczywistością.

cwiczenia #psychologia #psych_osob_c #psych_osob #sem03