Zachowania policjantów podczas przesłuchań.
Pytania dozwolone i niedozwolone
Zachowania policjantów podczas przesłuchań odgrywają kluczową rolę w procesie pozyskiwania materiału dowodowego oraz w kształtowaniu jego jakości i wartości procesowej. Przesłuchanie jest szczególną sytuacją komunikacyjną, w której występuje wyraźna asymetria ról, wynikająca z formalnej władzy organu prowadzącego czynność oraz zależności osoby przesłuchiwanej. Z perspektywy psychologii kryminalistycznej przesłuchanie nie jest jedynie technicznym aktem zadawania pytań, lecz złożonym procesem interakcyjnym, w którym zachowanie funkcjonariusza wpływa na przebieg procesów poznawczych, emocjonalnych i motywacyjnych osoby składającej zeznania.
Jednym z podstawowych czynników determinujących skuteczność przesłuchania jest klimat psychologiczny wytworzony przez przesłuchującego. Styl komunikacji policjanta może sprzyjać współpracy i otwartości albo generować opór, lęk i defensywność. Badania psychologiczne wskazują, że nadmierna presja emocjonalna prowadzi do obniżenia funkcjonowania pamięci roboczej, zawężenia uwagi oraz wzrostu podatności na sugestię. W takich warunkach osoba przesłuchiwana może udzielać odpowiedzi nie dlatego, że są one zgodne z jej wiedzą lub doświadczeniem, lecz dlatego, że mają na celu zakończenie niekomfortowej sytuacji lub spełnienie oczekiwań autorytetu.
Zachowania policjantów podczas przesłuchań powinny być analizowane w kontekście etapów tej czynności. Etap przygotowania obejmuje analizę materiału sprawy, określenie celów informacyjnych oraz zaplanowanie strategii komunikacyjnej. Brak odpowiedniego przygotowania sprzyja improwizacji, która często prowadzi do zadawania pytań sugerujących lub chaotycznych. Etap nawiązania kontaktu ma na celu zbudowanie minimalnego poziomu zaufania i poczucia bezpieczeństwa, co jest warunkiem uzyskania rzetelnych informacji. Etap swobodnej relacji pozwala osobie przesłuchiwanej na przedstawienie własnej narracji, natomiast dalsze fazy służą jej doprecyzowaniu i weryfikacji.
Z perspektywy psychologii komunikacji fundamentalne znaczenie ma sposób zadawania pytań. Pytania dozwolone to pytania, które są jasne, zrozumiałe, neutralne i niesugerujące. Szczególną rolę odgrywają pytania otwarte, umożliwiające swobodną wypowiedź i ujawnienie struktury pamięci. Pytania te nie narzucają treści odpowiedzi, lecz pozwalają osobie przesłuchiwanej na samodzielne odtworzenie zdarzeń. Dzięki temu zmniejsza się ryzyko wprowadzania informacji posteventowych oraz konfabulacji.
Pytania niedozwolone obejmują szeroką kategorię sformułowań, które mogą zniekształcać relację. Do najważniejszych należą pytania sugerujące, zawierające w sobie określone założenia lub wskazujące oczekiwaną odpowiedź. Równie problematyczne są pytania presupozycyjne, które zakładają istnienie faktu niepotwierdzonego wcześniejszymi zeznaniami. Pytania wielokrotne, złożone lub nacechowane emocjonalnie mogą prowadzić do dezorientacji i błędnych odpowiedzi, zwłaszcza u osób o niższych kompetencjach językowych lub znajdujących się w stanie silnego stresu.
Szczególną kategorię stanowią pytania o charakterze oceniającym, ironiczne lub konfrontacyjne, które naruszają zasadę neutralności przesłuchania. Tego rodzaju zachowania mogą być odbierane jako forma nacisku psychicznego i prowadzić do obniżenia motywacji do współpracy. Psychologia kryminalistyczna jednoznacznie wskazuje, że agresywny styl przesłuchania zwiększa ryzyko uzyskania informacji nieprawdziwych, a jednocześnie nie poprawia trafności ustaleń.
Zachowania policjantów podczas przesłuchań są również determinowane przez czynniki organizacyjne i kulturowe. Presja na szybkie zakończenie sprawy, normy funkcjonujące w danej jednostce oraz doświadczenia zawodowe mogą sprzyjać stosowaniu uproszczonych schematów poznawczych. W psychologii opisuje się zjawisko tunelowania śledczego, polegające na koncentracji na jednej hipotezie i ignorowaniu informacji z nią sprzecznych. Zachowania przesłuchującego mogą wówczas nieświadomie ukierunkowywać zeznania w stronę potwierdzenia przyjętych założeń.
Istotnym elementem zachowania policjanta jest kontrola własnych emocji i postaw. Funkcjonariusz, który okazuje zniecierpliwienie, irytację lub brak szacunku, wysyła sygnały wpływające na zachowanie osoby przesłuchiwanej. Z kolei postawa oparta na profesjonalnym dystansie, empatii i uważnym słuchaniu sprzyja uzyskaniu bardziej kompletnych i rzetelnych informacji. Empatia w tym kontekście nie oznacza akceptacji czynu, lecz zdolność do zrozumienia perspektywy rozmówcy jako warunku skutecznej komunikacji.
Współczesne podejścia do przesłuchań coraz częściej odchodzą od modelu konfrontacyjnego na rzecz modelu dochodzeniowego, w którym celem jest weryfikacja hipotez, a nie uzyskanie przyznania się. Badania pokazują, że przyznanie się nie jest równoznaczne z prawdziwością, a presja prowadząca do przyznania może skutkować poważnymi błędami sądowymi. Profesjonalne zachowanie policjanta polega zatem na konsekwentnym stosowaniu procedur, które minimalizują sugestię i chronią prawa osoby przesłuchiwanej.
Nieodzownym elementem właściwego zachowania podczas przesłuchania jest dokumentowanie jego przebiegu. Rejestracja audio-wideo zwiększa transparentność czynności, umożliwia późniejszą kontrolę poprawności zadawanych pytań oraz działa prewencyjnie wobec nadużyć. Z psychologicznego punktu widzenia nagranie pozwala także na analizę dynamiki interakcji i identyfikację momentów potencjalnej sugestii.
Podsumowując, zachowania policjantów podczas przesłuchań mają fundamentalne znaczenie dla rzetelności postępowania karnego. Psychologia kryminalistyczna dostarcza wiedzy pozwalającej rozumieć, w jaki sposób styl komunikacji, rodzaj zadawanych pytań oraz postawa przesłuchującego wpływają na jakość uzyskiwanych informacji. W ujęciu akademickim przesłuchanie należy traktować jako procedurę poznawczą, której skuteczność zależy nie od presji, lecz od profesjonalizmu, etyki i znajomości mechanizmów psychologicznych.