Podsumowanie na kolokwium

I. Podstawy i Definicje

Czym jest psychologia kryminalistyczna?

Jest to dziedzina psychologii stosowanej, badająca psychologiczne mechanizmy przestępczości.

• Główne pytanie: Dlaczego ktoś popełnia przestępstwo?

• Trójkąt analityczny: Analiza obejmuje relacje między trzema podmiotami: Sprawca – Ofiara – Świadek.

• Interdyscyplinarność: Czerpie z kryminalistyki, kryminologii, wiktymologii, socjologii i medycyny sądowej.

Rys historyczny (Kluczowe postacie)

• Cesare Lombroso (XIX w.): Twórca teorii "urodzonego przestępcy". Uważał, że przestępcę można rozpoznać po cechach anatomicznych (np. kształt czaszki). Choć jego teoria została obalona, zapoczątkowała badania nad sprawcą.

• William Stern: Pionier psychologii zeznań świadków. Udowodnił, że pamięć ludzka jest zawodna i podatna na sugestię (co ma kluczowe znaczenie np. w sprawach takich jak Tomasza Komendy).

Teorie powstawania przestępczości

• Biologiczne: Uszkodzenia mózgu (np. płat czołowy odpowiadający za kontrolę), genetyka.

• Psychologiczne: Zaburzenia osobowości (psychopatia, narcyzm), brak empatii.

• Środowiskowe: Przemoc w rodzinie, bieda, wpływ rówieśników, traumy.

• Behawioralne: Uczenie się przestępczości przez naśladownictwo.

II. Metody Śledcze i Wykrywcze

Profilowanie Kryminalne

Wnioskowanie o cechach sprawcy na podstawie śladów behawioralnych (zachowania na miejscu zdarzenia).

• Cel: Nie wskazuje konkretnej osoby (jak DNA), ale zawęża krąg podejrzanych.

• Status prawny w Polsce: Materiał pomocniczy, nie jest dowodem w sądzie.

• 7 Złotych Pytań: Co? Gdzie? Kiedy? Jak? Czym? Dlaczego? Kto?

• Metody:

◦ Indukcyjna: Statystyczna, szukanie wzorców w bazie podobnych spraw.

◦ Dedykcyjna: Szczegółowa analiza konkretnej sprawy, śladów i modus operandi (sposobu działania).

Wariograf (Poligraf)

• Działanie: Urządzenie to nie wykrywa kłamstwa. Rejestruje reakcje fizjologiczne (tętno, potliwość, oddech) na bodźce.

• Cel: Wykrycie śladu pamięciowego – organizm reaguje na detale, które zna tylko sprawca.

• Status prawny w Polsce: Materiał pomocniczy, nie jest samodzielnym dowodem.

Wykrywanie kłamstwa (Komunikacja niewerbalna)

Kluczem jest niespójność między słowami a ciałem.

• Sygnały ostrzegawcze: Brak adekwatnych emocji (np. uśmiechanie się przy opisie tragedii – przypadek Susan Smith, Katarzyny Waśniewskiej), sztuczny płacz, zasłanianie ust, "zamrożenie" ciała.

• Sygnały fizjologiczne stresu: Przełykanie śliny, pocenie się, nienaturalny kontakt wzrokowy (unikanie lub uporczywe wpatrywanie się).

III. Taktyki Przesłuchań

Model Reid (Konfrontacyjny)

Stosowany, gdy śledczy są przekonani o winie. Składa się z 9 kroków, m.in.:

Bezpośrednia konfrontacja: "Wiemy, że to zrobiłeś".
Minimalizacja/Justyfikacja: "To nie twoja wina, ofiara cię sprowokowała" (ułatwienie przyznania się psychologicznie).
Alternatywa: Podanie dwóch wersji zdarzeń – "złej" (jesteś potworem) i "dobrej" (to był wypadek). Podejrzany wybiera łagodniejszą, przyznając się do winy.

Model PEACE (Poznawczy/Etyczny)

Nastawiony na zebranie informacji, a nie wymuszenie przyznania się.

• Planning (Planowanie).

• Engage (Nawiązanie kontaktu).

• Account (Swobodna relacja świadka/podejrzanego).

• Closure (Konfrontacja i zamknięcie).

• Evaluate (Ocena).

Inne techniki

• Dobry i Zły Policjant: Gra na emocjach i kontraście.

• Aranżacja pokoju: Izolacja, niewygodne krzesło, śledczy blokujący wyjście.

• Stopniowanie dowodów: Ujawnianie wiedzy kawałek po kawałku, by złapać na kłamstwie.

IV. Psychologia Sprawcy i Typologie Przestępstw

Seryjni mordercy

Definicja: Minimum 3 ofiary, różne miejsca, występuje faza ochłonięcia między zbrodniami.

• Fazy działania: Fantazja -> Przygotowanie -> Polowanie/Realizacja -> Ukrycie.

• Typologie motywacyjne:

◦ Wizjonerzy: Słyszą głosy, mają halucynacje (np. David Berkowitz).

◦ Misjonarze: "Czyszczą" świat z "niepożądanych" osób (np. Jack Unterweger).

◦ Hedoniści: Zabijają dla przyjemności/seksu (np. Ted Bundy).

◦ Kontrolerzy: Zabijają dla poczucia władzy nad ofiarą (np. Jeffrey Dahmer).

• Nekrofilia: Zaburzenie preferencji (parafilia). W Polsce karana jako zbeszczeszczenie zwłok.

Dzieciobójstwo (Art. 149 KK)

Uprzywilejowany typ przestępstwa – dotyczy matki zabijającej dziecko w okresie porodu pod wpływem jego przebiegu.

• Przyczyny: Depresja poporodowa, psychoza, czynniki socjoekonomiczne, niechciana ciąża, brak wsparcia.

• Przykłady: Katarzyna Waśniewska (upozorowane porwanie), Andrea Yates (psychoza).

Przemoc domowa

• Cykl przemocy:

Faza narastania napięcia.
Faza ostrej przemocy (wybuch).
Faza "miesiąca miodowego" (sprawca przeprasza, ofiara wierzy w zmianę – to zatrzymuje ją w relacji).

• Rodzaje: Fizyczna, psychiczna, ekonomiczna, seksualna.

Przestępczość nieletnich

• W Polsce nieletni trafiają do zakładów poprawczych, chyba że popełnią najcięższe zbrodnie (wtedy mogą być sądzeni od pewnego wieku).

• Sygnały ostrzegawcze: Okrucieństwo wobec zwierząt, podpalenia (piromania), agresja rówieśnicza.

• Motywy: Często chęć akceptacji w grupie, wpływ mediów (efekt Columbine), trauma domowa.

V. Przestępczość Zorganizowana i Ekonomiczna

Ewolucja (Polska)

• Lata 90.: Brutalna przemoc, haracze, porwania, strzelaniny, wojny gangów (Pruszków, Wołomin, wojny w Poznaniu). Okres transformacji sprzyjał uwłaszczaniu się na majątku państwowym.

• Współczesność: Przestępczość "białych kołnierzyków". Oszustwa VAT, wyłudzenia dotacji, cyberprzestępczość (BLIK, phishing, kradzież tożsamości), pranie pieniędzy.

Profil sprawcy ekonomicznego ("Biały kołnierzyk")

• Wysoka inteligencja i wykształcenie.

• Charyzma, umiejętność manipulacji i wzbudzania zaufania.

• Brak skrupułów i empatii.

• Racjonalizacja: Sprawca uważa, że ofiary są "głupie" i same sobie winne, a on tylko wykorzystuje okazję. Nie czuje się przestępcą, bo "nikogo nie zabił".

Kluczowe pojęcia

• Schemat Ponziego (Piramida finansowa): Wypłacanie zysków starym klientom z wpłat nowych klientów. Brak realnego inwestowania.

• Arbitraż: Wykorzystywanie różnic cen na różnych rynkach (teoretyczna podstawa oszustwa Ponziego).

• Pranie pieniędzy: Legalizacja środków z przestępstwa (np. inwestycje w nieruchomości, fikcyjne usługi).

VI. Wielkie Studium Przypadków (Case Studies)

Charles Ponzi vs. Bernard Madoff

Porównanie dwóch największych oszustów finansowych:

Cecha	Charles Ponzi	Bernard Madoff
Czas trwania	Krótki (ok. rok)	Bardzo długi (dekady)
Mechanizm	Arbitraż kuponami pocztowymi (IRC)	Fikcyjny handel akcjami, nowoczesna technologia
Klientela	Zwykli ludzie, imigranci	Elity finansowe, banki ("Klub Madoffa")
Psychologia	Obietnica szybkiego zysku (50% w 45 dni)	Ekskluzywność (trudno się dostać), stabilność, zaufanie
Upadek	Śledztwo prasy	Kryzys finansowy 2008 (brak płynności)

Sprawy Polskie i Lokalne

• Tomasz Komenda: Przykład tragicznej pomyłki sądowej opartej na niewiarygodnych zeznaniach świadków i presji na wynik.

• Wojny gangów w Poznaniu: Przenikanie się biznesu i świata przestępczego (zamachy bombowe, egzekucje, np. sprawa "Malowanego").

• Zabójstwo rodziców (Białystok/USA): Sprawy, gdzie motywem jest konflikt pokoleniowy, rzekome molestowanie (bracia Menendez/Jacob Ein) lub chęć zysku/wolności. Trudność w ocenie, czy sprawca kłamie o traumie, by się bronić.

Stalking (Przykład ABBA)

• Ofiara: Agnetha Fältskog.

• Sprawca nie akceptuje odrzucenia, jego "miłość" zmienia się w obsesję i nękanie. Pokazuje to mechanizm psychologiczny stalkera.

VII. Wskazówki do Egzaminu (Na co zwrócić uwagę)

Mowa ciała: Pamiętaj o mikroekspresjach i niespójności (uśmiech przy tragedii).
Różnice: Rozróżniaj profilowanie indukcyjne od dedukcyjnego oraz techniki przesłuchań (Reid vs PEACE).
Pojęcia: Zrozumienie definicji "białych kołnierzyków", "piramidy finansowej" i "cyklu przemocy".
Wiarygodność: Psychologia świadka jest zawodna – stres i czas zniekształcają pamięć (przykład napadu na małżeństwo, które zapamiętało sprawców zupełnie inaczej). #psychologia #psych_krym #psych_krym_w #sem03 #wyklad #psychologia