Podsumowanie Problemy Niedostosowania Społecznego i Patologie
I. POJĘCIA FUNDAMENTALNE
Musisz umieć rozróżnić trzy główne terminy, które stanowią fundament przedmiotu:
Dewiacja społeczna
◦ Jest to zachowanie odbiegające od norm przyjętych w danej kulturze i czasie.
◦ Ważne: Nie zawsze jest negatywna (np. geniusz też jest dewiacją od średniej), ale w resocjalizacji skupiamy się na aspektach negatywnych.
◦ Pamiętaj o relatywizmie kulturowym: to, co jest normą w jednej kulturze (np. poligamia), może być dewiacją w innej.
Niedostosowanie społeczne
◦ Trwała niezgodność jednostki z normami życia społecznego.
◦ Często wiąże się z zachowaniami antyspołecznymi, ale może być też wyborem jednostki (np. świadoma bezdomność jako wyraz wolności).
Patologia społeczna
◦ Zjawiska o skali makrospołecznej, które są szkodliwe i niszczą strukturę społeczną.
◦ Przykłady: przestępczość, alkoholizm, przemoc, narkomania.
II. GŁÓWNE TEORIE SOCJOLOGICZNE I KRYMINOLOGICZNE
To najważniejsza część teoretyczna. Musisz kojarzyć nazwiska z mechanizmami powstawania przestępczości.
Teoria Napięcia (Anomii) – Robert Merton & Émile Durkheim
• Anomia (wg Durkheima): Stan rozpadu norm, gdy stare zasady przestają działać (np. przez gwałtowne zmiany społeczne), a nowe jeszcze nie powstały. Ludzie tracą orientację co jest dobre, a co złe.
• Teoria Napięcia (wg Mertona): Przestępczość rodzi się z napięcia (strain) między celami kulturowymi (np. „bądź bogaty”, „odnieś sukces”) a brakiem legalnych środków do ich osiągnięcia (np. brak wykształcenia, bezrobocie).
5 Sposobów adaptacji wg Mertona (TABELA DO ZAKUCIA):
| Typ adaptacji | Cele kulturowe | Środki legalne | Opis postawy |
|---|---|---|---|
| Konformizm | TAK | TAK | Najczęstsza postawa. Dążenie do sukcesu legalną pracą. Filar systemu społecznego. |
| Innowacja | TAK | NIE | Główne źródło przestępczości. Jednostka chce bogactwa, ale kradnie/oszukuje, bo nie ma innej drogi lub wybiera drogę „na skróty”. |
| Rytualizm | NIE | TAK | Rezygnacja z ambicji, ale kurczowe trzymanie się przepisów (np. biurokrata). Zapewnia spokój i bezpieczeństwo. |
| Wycofanie | NIE | NIE | Ucieczka od społeczeństwa (np. narkomani, bezdomni z wyboru, pustelnicy). |
| Bunt | Nowe | Nowe | Odrzucenie systemu i chęć jego zmiany (rewolucjoniści, radykalni aktywiści). |
Teoria Kontroli Społecznej – Travis Hirschi
Hirschi odwraca klasyczne pytanie kryminologii. Zamiast pytać „Dlaczego ludzie łamią prawo?”, pyta: „Dlaczego większość ludzi NIE łamie prawa?”. Odpowiedź: Ponieważ mają silne więzi ze społeczeństwem.
4 Elementy Więzi (The 4 Bonds):
-
Przywiązanie (Attachment): Więź emocjonalna z bliskimi. Nie kradnę, bo nie chcę zawieść zaufania rodziców czy przyjaciół (internalizacja norm).
-
Zobowiązanie (Commitment): Racjonalna kalkulacja. Mam za dużo do stracenia (studia, pracę, reputację), żeby ryzykować więzienie.
-
Zaangażowanie (Involvement): Brak czasu na zachowania dewiacyjne. „Bezczynność jest matką występku” – chodzę na sport/zajęcia, więc nie stoję w bramie.
-
Przekonanie (Belief): Wewnętrzny szacunek do prawa i moralności. Przekonanie, że przestrzeganie zasad jest słuszne.
-
Teoria Etykietowania (Naznaczania) – Becker, Lemert, Goffman
Dewiacja to nie cecha czynu, ale wynik reakcji otoczenia. To społeczeństwo tworzy przestępcę, przyklejając mu łatkę (etykietę).
• Mechanizm (wg Lemerta):
◦ Dewiacja Pierwotna: Pierwszy wybryk (np. wagary, drobna kradzież). Nie zmienia tożsamości – „zrobiłem coś głupiego, ale jestem ok”.
◦ Dewiacja Wtórna: Otoczenie reaguje karą/stygmatem -> jednostka przyjmuje etykietę („skoro wszyscy mówią, że jestem złodziejem, to będę kradł”) -> następuje trwała zmiana tożsamości.
• Stygmatyzacja (Goffman): Naznaczenie społeczną „skazą”, które działa jak samospełniająca się przepowiednia.
• Efekt Rosenthala: Pozytywna odmiana samospełniającej się przepowiedni. Wiara w czyjś potencjał (pozytywna etykieta) poprawia jego wyniki.
Teoria Dezorganizacji Społecznej (Szkoła Chicagowska)
Przestępczość zależy od MIEJSCA, a nie od ludzi. Decyduje środowisko, w którym jednostka żyje.
• Kluczowe czynniki ryzyka: Bieda, duża rotacja mieszkańców (brak więzi sąsiedzkich), heterogeniczność (mieszanka kulturowa utrudniająca ustalenie wspólnych norm).
III. TYPOLOGIA I MECHANIZMY NIEDOSTOSOWANIA
Rodzaje niedostosowania
- Forma:
◦ Czynne: Agresja, bunt, wandalizm, otwarty konflikt.
◦ Bierne: Wycofanie, apatia, lękliwość, ucieczka w uzależnienia, izolacja.
- Czas:
◦ Trwałe: Głęboko zakorzenione, wynikające z wieloletnich zaniedbań.
◦ Chwilowe: Związane z kryzysem lub etapem rozwoju (np. bunt młodzieńczy).
- Zasięg: Indywidualne vs. Grupowe (np. gangi, sekty).
Uwarunkowania (Model Wieloczynnikowy - "Puzzle")
Zachowanie jest wynikiem splotu różnych przyczyn:
• Biologiczne: Uszkodzenia OUN (płatów czołowych), FAS (alkoholowy zespół płodowy), zaburzenia hormonalne.
• Psychologiczne: Traumy, typ osobowości, niska samoocena, zaburzenia emocjonalne.
• Środowiskowe: Bieda, złe wzorce w domu, wpływ grupy rówieśniczej, brak infrastruktury.
IV. RODZINA JAKO SYSTEM I DYSFUNKCJE
Rodzina działa jak mobil (ruchoma rzeźba) – zmiana u jednej osoby wpływa na równowagę całego systemu. W rodzinach dysfunkcyjnych (np. z problemem alkoholowym) dzieci nieświadomie przyjmują sztywne role, by utrzymać system w całości.
Role w rodzinie dysfunkcyjnej (TABELA DO ZAKUCIA):
| Rola | Charakterystyka | Cel nieświadomy (Funkcja) |
|---|---|---|
| Bohater | Perfekcjonista, prymus, odnosi sukcesy. Często najstarsze dziecko. | Pokazać światu, że w rodzinie jest "ok". Dostarcza dumy. |
| Kozioł Ofiarny | Sprawia problemy wychowawcze, buntuje się, bierze na siebie złość. | Odwraca uwagę od prawdziwego problemu (np. picia ojca). |
| Dziecko we mgle | Wycofane, niewidoczne, ucieka w świat fantazji. | Nie sprawiać kłopotu, przetrwać niezauważonym. |
| Maskotka | Błazen, rozładowuje napięcie żartem i wygłupami. | Złagodzić atmosferę w domu, odwrócić uwagę od konfliktów. |
| Opiekun | Nadodpowiedzialny, ratuje rodziców, dba o rodzeństwo. | Utrzymać rodzinę w całości, naprawiać błędy dorosłych. |
V. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA I STUDIUM PRZYPADKU (SZWECJA)
Analiza socjologiczna modelu państwa opiekuńczego na przykładzie Szwecji.
- Atomizacja społeczeństwa:
◦ Ok. 70% gospodarstw domowych to gospodarstwa jednoosobowe.
◦ Zjawisko samotności i nieodbierania prochów zmarłych przez rodzinę.
- Państwo jako rodzic:
◦ Silna rola państwa, które przejmuje funkcje opiekuńcze od rodziny.
◦ Ryzyko nadmiernej ingerencji urzędników w życie prywatne (odbieranie dzieci na podstawie pomówień lub błędnych ocen).
- Rodziny Patchworkowe:
◦ Wielokrotne związki, zjawisko "plastikowych rodziców".
◦ Ryzyko dla dziecka: staje się kartą przetargową w konflikcie dorosłych.
VI. RÓŻNICE POKOLENIOWE NA RYNKU PRACY
Ważne tło dla zrozumienia problemów adaptacyjnych w organizacjach:
• Boomerzy / Pokolenie X:
◦ Lojalność wobec pracodawcy, praca jako obowiązek.
◦ Stabilizacja, wykonywanie poleceń bez dyskusji.
• Pokolenie Z / "Płatki Śniegu":
◦ Priorytet work-life balance, łączenie pracy z życiem towarzyskim.
◦ Częste zmiany pracy (job-hopping), kwestionowanie poleceń ("dlaczego mam to robić?").
◦ Szybsza utrata zapału przy trudnościach, mniejsza odporność na stres.
VII. KLUCZOWE NAZWISKA – SZYBKA ŚCIĄGA
• Robert Merton: Teoria napięcia, anomia jako rozziew cele/środki, 5 typów adaptacji (innowacja, konformizm...).
• Travis Hirschi: Teoria kontroli, 4 więzi społeczne (dlaczego NIE łamiemy prawa).
• Émile Durkheim: Twórca pojęcia anomii (stan bez-normy).
• Howard Becker / Edwin Lemert: Teoria etykietowania, dewiacja pierwotna i wtórna.
• Erving Goffman: Stygmatyzacja, instytucje totalne.
• George Herbert Mead: Interakcjonizm symboliczny, jaźń odzwierciedlona.
• Arlie Hochschild: Praca emocjonalna (zarządzanie emocjami, wymuszony uśmiech w usługach).