Arche
Pojęcie arche (gr. ἀρχή), rozumiane jako praprzyczyna lub fundamentalna zasada rzeczywistości.
Materialne:
- 💦Tales z Miletu Uważał, że woda jest podstawowym elementem wszechświata. Twierdził, że wszystko pochodzi z wody, nią się sustynuje i do niej powraca.
- 🌌Anaksymander Wprowadził pojęcie apeironu (bezkresu) – nieokreślonej, nieskończonej materii, która jest wieczna i niezniszczalna. Uważał, że z apeironu wyłaniają się przeciwieństwa (gorące-zimne, suche-mokre), tworząc świat poprzez proces oddzielania.
- 💨Anaksymenes Za arche uznał powietrze, które poprzez procesy kondensacji i rozrzedzenia przekształca się w inne elementy (np. ogień to rozrzedzone powietrze, a kamień – skondensowane).
Abstrakcyjne:
- 1️⃣Pitagorejczycy Utożsamiali arche z liczbą, postrzegając matematyczne proporcje jako podstawę harmonii kosmosu. Twierdzili, że struktura rzeczywistości ma charakter geometryczno-arytmetyczny (np. teoria harmonii sfer).
- 🔥Heraklit Za zasadę wszechrzeczy uważał ogień, symbolizujący wieczną zmienność („wszystko płynie”). Uważał, że świat istnieje w dynamicznej równowadze przeciwieństw, a logos (rozum) reguluje te procesy.
Atrybuty bytu w ujęciu Parmenidesa
Wyprowadził atrybuty bytu z fundamentalnej zasady, że „byt jest, a niebytu nie ma”. Jego koncepcja bytu całkowicie odrzuca zmienność i wielość na rzecz jedności i niezmienności. Parmenides przeciwstawił tę wizję zmiennemu światu zjawisk, uznawanemu za złudzenie zmysłów.
Główne atrybuty bytu według Parmenidesa
- ⭕️ Wieczność Byt nie ma początku ani końca, ponieważ nie mógł powstać z niebytu (który nie istnieje) ani przestać istnieć (co również wymagałoby niebytu).
- 🪨 Niezmienność i nieruchomość Każda zmiana implikowałaby przejście w niebyt, dlatego byt jest całkowicie pozbawiony ruchu i pozostaje identyczny sobie w każdej chwili.
- 1️⃣ Jedność i niepodzielność Byt jest jednolity – jakakolwiek podziałowość wprowadziłaby niebyt między jego części. Nie ma w nim różnic ani wewnętrznych granic.
- 🏳️🌈 Homogeniczność Byt jest całkowicie jednorodny – wszelkie różnice jakościowe lub ilościowe są wykluczone, ponieważ wymagałyby istnienia czegoś poza bytem (czyli niebytu).
- ⚽️ Kształt kulisty Parmenides przypisywał bytowi formę doskonałej kuli, symbolizującej samowystarczalność, zamkniętą całość i brak braków .
- 🤯 Tożsamość z myślą Byt utożsamiany jest z myślą – tylko to, co istnieje, może być przedmiotem myślenia. Myślenie i byt są nierozerwalnie związane, co wyklucza iluzje zmysłowe.
- 👼🏻 Niezrodzony i niezniszczalny Byt istnieje koniecznie – nie podlega procesom powstawania ani ginięcia, które wymagałyby udziału niebytu.
Koncepcja cnoty w ujęciu Protagorasa i Sokratesa
Koncepcje cnoty u Protagorasa i Sokratesa reprezentują dwa odmienne podejścia do etyki: Protagoras: relatywny i utylitarny Sokrates: racjonalny i absolutny charakter cnoty
💪🏻Protagoras: relatywizm - Cnota jest subiektywna, nauczalna, względna
- Cnota jako umiejętność praktyczna Cnota to kompetencja względna, dostosowana do indywidualnych potrzeb i kontekstu społecznego.
- Relatywizm etyczny Zasada homo mensura – „człowiek jest miarą wszystkich rzeczy”. Oznaczało to, że dobro i zło, piękno i brzydota są subiektywne, zależne od jednostki.
- Nauczalność cnoty Uważał, że cnoty można się nauczyć poprzez retorykę i praktyczne ćwiczenia.
🧠Sokrates: intelektualizm i jedność cnót - Cnota jest jedna, uniwersalna
- Cnota jako wiedza Sokrates utożsamiał cnotę z wiedzą o tym, co dobre i piękne. Brak działania moralnego wynikał według niego z niewiedzy – „nikt nie czyni zła świadomie”.
- Jedność cnót Wszystkie cnoty (sprawiedliwość, męstwo, pobożność) są przejawami jednej mądrości. Np. odwaga to „wiedza o tym, czego należy się bać”, a niesprawiedliwość – brak tej wiedzy.
- Krytyka nauczalności Cnota wymaga indywidualnego wysiłku poznawczego, a nie zewnętrznego treningu
| Aspekt | Protagoras | Sokrates |
|---|---|---|
| Źródło cnoty | Praktyczna użyteczność, konwencja społeczna | Wiedza oparta na rozumie |
| Relatywizm | Tak – „człowiek miarą wszystkich rzeczy” | Nie – cnota absolutna i uniwersalna |
| Jedność cnót | Cnoty jako oddzielne części (np. męstwo osobne) | Wszystkie cnoty to przejawy mądrości |
| Nauczalność | Tak – poprzez retorykę i ćwiczenia | Teoretycznie tak, praktycznie problematyczna |
Zagadnienie Sokratejskiej ekratei
Sokratejska enkrateia (wstrzemięźliwość) to fundament etycznego rozwoju, polegający na podporządkowaniu zmysłów i emocji rozumowi. Enkrateia jest nie tylko techniką samokontroli, ale metodą kształtowania etycznej osobowości, gdzie dyscyplina staje się drogą do mądrości i prawdziwej wolności. Sokrates uważał ją za największe ludzkie dobro.
- 🏋🏻Warunek cnoty Bez panowania nad ciałem niemożliwe jest osiągnięcie areté (doskonałości moralnej). Tylko dyscyplina umożliwia poznanie dobra i piękna.
- 📆Ciągły proces To system żywieniowych, fizycznych i duchowych ćwiczeń trwających całe życie. Umożliwia odraczanie gratyfikacji i zachowanie umiaru.
- 😌Wolność przez dyscyplinę Enkrateia utożsamiana jest z wolnością – wyzwoleniem od niewoli pragnień. Kontrola rozumu pozwala czerpać przyjemność z podstawowych potrzeb (sen, głód) w odpowiednim momencie.
- 🧠Podstawa autarkii Wytrenowana wstrzemięźliwość prowadzi do samowystarczalności – rozum staje się jedynym narzędziem szczęścia, niezależnym od fizycznych bodźców.
- ☯️Dualizm duszy i ciała Dusza (siedziba rozumu) ma pierwszeństwo nad ciałem. Zaniedbane ciało osłabia funkcje duszy, stąd konieczność dbałości o zdrowie pod kontrolą rozumu.
Cechy idei Platońskiej
Idee tworzą hierarchię, na której szczycie znajduje się Dobro-Jedno – najwyższa zasada warunkująca istnienie innych idei. Idee ponad zmysłami - relacja między światem idei a zmysłowym wyraża się przez partycypację – rzeczy uczestniczą w ideach, naśladując ich doskonałość w ograniczonym stopniu.
- 🙇🏼Inteligibilność – dostępne są jedynie rozumowi, a nie zmysłom.
- ⏰Niematerialność – istnieją wiecznie i niepodlegają zmianom.
- 📏Wzorcowość – stanowią idealne prototypy rzeczy zmysłowych.
- 🌌Samowystarczalność – istnieją niezależnie od rzeczy materialnych.
- 1️⃣Jedność – każda idea jest niepodzielną całością.
Dusza w ujęciu Platona, Arystotelesa, św Augustyna
| Filozof | Cechy duszy | Relacja z ciałem | Nieśmiertelność | Kluczowa koncepcja |
|---|---|---|---|---|
| Platon | Trójczłonowa (rozumna, impulsywna, pożądliwa); tylko rozumna ma kontakt z ideami | Ciało jako „więzienie duszy” | Tylko dusza rozumna | Dualizm duszy i ciała |
| Arystoteles | Trójrodzajowa (wegetatywna, zmysłowa, rozumna); forma ciała (hylemorfizm) | Nierozerwalny związek | Intelekt czynny (część rozumna) | Dusza jako entelechia |
| Augustyn | Samoświadoma, refleksyjna; narzędzie poznania Boga (iluminizm) | Ciało jako instrument duszy | Pełna (dzięki uczestnictwu w Bogu) | Dusza jako obraz Boży |
- Platon: Dusza składa się z trzech części, z których tylko rozumna (niematerialna) łączy się z wiecznymi ideami. Ciało ogranicza jej potencjał.
- Arystoteles: Dusza to "forma" organizująca materię ciała. Bez ciała nie istnieje, ale intelekt czynny (część rozumna) może trwać po śmierci.
- Augustyn: Dusza jest samodzielną substancją, zdolną do poznania siebie i Boga dzięki boskiemu oświeceniu. Jej nieśmiertelność wynika z więzi z Bogiem.
Nauka o pierwszych przyczynach Arystotelesa
Arystotelesowska nauka o pierwszych przyczynach stanowi fundament jego metafizyki i odpowiada na pytanie, dlaczego rzeczy istnieją i jak można je wyjaśnić. Koncentruje się na czterech rodzajach przyczyn, które współdziałają w procesie powstawania bytów.
Cztery przyczyny bytu
- 🧱Przyczyna materialna Materiał, z którego zbudowana jest rzecz (np. marmur dla rzeźby). Według Arystotelesa materia jest potencjalnością, która dopiero poprzez formę uzyskuje aktualność.
- 🧠Przyczyna formalna Istota rzeczy, jej kształt lub idea (np. projekt posągu w umyśle rzeźbiarza). Forma nadaje materii tożsamość i celowość, będąc aktualizacją jej możliwości.
- 🛠️Przyczyna sprawcza Bezpośredni sprawca zmiany (np. sam rzeźbiarz z dłutem). Arystoteles podkreślał, że w łańcuchu przyczyn nie można iść w nieskończoność – musi istnieć pierwszy nieruchomy poruszyciel.
- 🎯Przyczyna celowa Ostateczny cel istnienia rzeczy (np. funkcja estetyczna posągu). Dla natury charakterystyczna jest immanentna celowość, gdzie każdy byt dąży do realizacji swojej formy.
Hierarchia przyczynowości - Arystoteles dowodził konieczności istnienia Pierwszego Nieruchomego Poruszyciela:
- Wieczny ruch we wszechświecie wymaga wiecznej przyczyny
- Poruszyciel działa nie mechanicznie, ale jako przedmiot pożądania (jak cel przyciągający działanie)
- Jest czystym aktem (energeia) bez elementu potencjalnego, co wyklucza zmianę
Neologiczny argument za istnieniem Boga
Augustyn zauważa, że rzeczy w świecie można uporządkować według stopnia doskonałości: istnienia, życia i myślenia. Najdoskonalsze są istoty obdarzone rozumem, jednak nawet ludzki umysł – choć zdolny do poznania prawdy – podlega błędom i wątpliwościom. Sama zdolność człowieka do formułowania pojęć wiecznych (np. sprawiedliwości, piękna) wskazuje na istnienie transcendentnego źródła tych idei. Bóg w tym ujęciu jest jednocześnie najwyższym Bytem, Prawdą i warunkiem możliwości racjonalnego poznania świata
- 🏆Hierarchia Bytów: istnienie → życie → rozum Doskonałość wzrasta wraz z posiadaniem kolejnych atrybutów. Człowiek, łączący wszystkie trzy elementy, przewyższa inne stworzenia, ale nie jest szczytem tej hierarchii.
- 🤪Niedoskonałość ludzkiego rozumu Choć człowiek dysponuje zdolnością myślenia, jego poznanie jest ograniczone: “człowiek myli się i wątpi”, nie jest źródłem absolutnej prawdy
- 👑Konieczność istnienia wyższej Prawdy Ponad zmiennym ludzkim umysłem musi istnieć wieczna i niezmienna Prawda. Sama w sobie musi być bytem najdoskonalszym – Bogiem.
- 💡Mechanizm iluminacji Proces poznania prawdy możliwy jest dzięki bożej łasce oświecającej (iluminacji). Bóg udziela ludzkiemu umysłowi “światła” umożliwiającego ogarnięcie wiecznych idei.
Teoria złudzeń Bacona
Teoria złudzeń (idoli) Franciszka Bacona stanowi kluczowy element jego krytyki dotychczasowych metod poznania naukowego. Bacon identyfikował cztery rodzaje mentalnych przeszkód, które zniekształcają ludzkie postrzeganie rzeczywistości i utrudniają obiektywne badanie natury. Stała się kamieniem milowym w rozwoju nowożytnej metodologii naukowej.
- ⚡️Idole plemienne Wspólne całej ludzkości, wynikające z biologicznej i psychicznej natury człowieka. Np
- antropomorfizowanie zjawisk przyrody (np. nadawanie celowości procesom naturalnym)
- tendencyjne poszukiwanie regularności nawet tam, gdzie ich nie ma
- nadmierne uogólnianie na podstawie ograniczonych obserwacji
- 👨🏻🏫Idole jaskinii Indywidualne zniekształcenia percepcyjne spowodowane
- edukacją, wychowaniem
- środowiskiem
- osobistymi uprzedzeniami
- 🗣️Idole rynkowe Powstają w wyniku niedoskonałości języka, np przez:
- używanie pojęć bez odpowiedników w rzeczywistości (np. “szczęście”, “nieruchomy poruszyciel”)
- wieloznaczność terminów i nieprecyzyjne definicje
- mechaniczne przenoszenie struktur językowych na opisywane zjawiska
- 🧬Idole teatralne Wynikają z bezkrytycznego przyjmowania systemów filozoficznych i naukowych, w tym:
- racjonalistycznych spekulacji (np. arystotelizm)
- mistycznych doktryn
- pozornie empirycznych koncepcji (jak u Keplera czy Galileusza)
Zakład Pascala
Uzasadnia wiarę jako racjonalny hazard, gdzie potencjalne korzyści (zbawienie) przewyższają straty (doczesność). Pascal podkreślał, że wiara nie jest irracjonalna, lecz jedyną rozsądną opcją w obliczu ludzkiej ograniczoności.
- 🧮Kalkulacja zysków i strat
- Jeśli Bóg istnieje, a człowiek w Niego wierzy – zyskuje wieczne szczęście (nagroda nieskończona).
- Jeśli Bóg nie istnieje, a człowiek wierzy – traci jedynie ograniczone dobra doczesne (stratą jest niewielka).
- Jeśli Bóg istnieje, a człowiek w Niego nie wierzy - traci wieczne szczęście (nieskończona kara).
- 💰Opłacalność wiary Nawet minimalne prawdopodobieństwo istnienia Boga czyni wiarę bezpieczniejszym wyborem („lepiej przecenić niż nie docenić”)
- ♥️Krytyka racjonalności Według Pascala rozum jest bezradny w kwestiach religijnych – nie może ani potwierdzić, ani obalić istnienia Boga. Dlatego decyzja opiera się na porządku serca (emocji, intuicji), a nie logicznej pewności.
Przedstawiciele niemieckiego idealizmu
Niemiecki idealizm, rozwinięty na przełomie XVIII i XIX wieku, skupiał się na aktywności podmiotu poznającego i absolucie jako podstawie rzeczywistości. Poglądy Kanta wywołują u intelektualnej awangardy twórczą polemikę, która prowadzi do „uzupełnienia” lub „przezwyciężenia” Kanta, czyli do niemieckiego idealizmu. Główni przedstawiciele:
- Kant (jako inspiracja krytycyzmem) i Schopenhauer (jako krytyk heglizmu) nie należą do nurtu, ale wpływali na jego rozwój.
- Johann Gottlieb Fichte (1762–1814) Twórca idealizmu subiektywnego. Uznawał „ja” (podmiot) za źródło rzeczywistości – jaźń tworzy świat poprzez samookreślenie i działanie. Wprowadził pojęcie „ja absolutnego” jako zasady jednoczącej podmiot i przedmiot.
- Friedrich Wilhelm Schelling (1775–1854) Reprezentant idealizmu obiektywnego. Łączył filozofię z przyrodą, uznając absolut za tożsamość ducha i materii. Rozwinął filozofię przyrody i koncepcję sztuki jako wyrazu absolutu.
- Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770–1831) Najbardziej systemowy myśliciel. Stworzył dialektykę – proces rozwoju ducha przez sprzeczności (teza–antyteza–synteza). Uważał, że „rzeczywiste jest rozumne”, a historia to samorealizacja ducha absolutnego. Jego system obejmował logikę, filozofię przyrody i ducha.
Wola mocy w ujęciu Nietzschego
Wola mocy stanowi centralną kategorię filozofii Fryderyka Nietzschego, będąc podstawą nowego systemu etycznego.
🧬Podstawowe cechy woli mocy
- Energetyczna natura rzeczywistości Nietzsche postrzega świat jako dynamiczny proces nieustannego stawania się, gdzie "wola mocy" jest fundamentalną siłą napędową wszelkiego istnienia. To nie metafizyczna substancja, lecz żywiołowa energia przejawiająca się w różnym natężeniu.
- Kryterium wartościowania Wola mocy staje się miarą oceny zjawisk – wartościowe jest to, co sprzyja jej wzrostowi i ekspresji. Przejawia się w:
- Tworzeniu nowych idei i wartości
- Przezwyciężaniu ograniczeń
- Nieustannej samotranscendencji
🤴🏻Moralność panów vs niewolników
Nietzsche analizuje historyczny konflikt dwóch systemów wartości:
| Cecha | Moralność panów | Moralność niewolników |
|---|---|---|
| Podstawa | Siła twórcza, indywidualizm | Resentyment, słabość |
| Wartości | Dzielność, dostojność, twórczość | Pokora, litość, altruizm |
| Źródło | Arystokratyczni twórcy | Chrześcijaństwo, demokracja |
| Cel | Potwierdzanie życia | Ochrona przed silnymi |
Moralność współczesna, zdaniem filozofa, wywodzi się z buntu niewolników i prowadzi do dekadencji poprzez tłumienie naturalnych instynktów.
💪🏻Przewartościowanie wartości
Nietzsche postuluje:
- Odrzucenie "moralności niewolniczej" opartej na:
- Utylitaryzmie
- Idei równości
- Ascetyzmie
- Powrót do "immoralizmu" rozumianego jako tworzenie wartości przez silne jednostki
- Kult życia w jego biologicznej pełni, przeciwstawiony duchowym iluzjom
🏆Nadczłowiek jako cel
Wola mocy znajduje spełnienie w idei Übermenscha – istoty:
- Tworzącej własne wartości
- Wyzwolonej z konwencji społecznych
- Realizującej pełnię życia poprzez ciągłe przekraczanie siebie
"Bóg umarł – i to myśmy go zabili". Ten słynny aforyzm oznacza konieczność przejęcia odpowiedzialności za tworzenie wartości w świecie pozbawionym transcendentnych podstaw.
Koncepcja woli mocy stanowi radykalne wyzwanie dla tradycyjnej etyki, proponując nowy model człowieczeństwa oparty na twórczym rozwoju i afirmacji życia we wszystkich jego przejawach.