Norma Prawna

Norma prawna to generalna i abstrakcyjna reguła postępowania, ustanowiona lub uznana przez państwo, zabezpieczona przymusem państwowym.

Elementy

📩Hipotezy – określa adresata normy i okoliczności jej zastosowania (np. "kto prowadzi pojazd mechaniczny"),
🚦Dyspozycji – wskazuje treść nakazanego, zakazanego lub dozwolonego zachowania (np. "obowiązek używania świateł mijania"),
🚔Sankcji – precyzuje reakcję państwa na naruszenie normy (np. kara pozbawienia wolności).

Podziały norm prawnych

Według mocy prawnej:

1️⃣Konstytucyjne (np. zasada demokratycznego państwa prawnego),
2️⃣Ustawowe (zawarte w kodeksach lub ustawach zwykłych),
3️⃣Podporządkowane ustawie (rozporządzenia, zarządzenia).

Ze względu na zasięg terytorialny:

🇵🇱Centralne (obowiązują na terenie całego państwa),
🗾Lokalne (uchwały rad gmin czy powiatów).

Wg stopnia konkretności:

🎯Konkretne (szczegółowy opis zachowania, np. limit prędkości),
📚Odsyłające (powołują się na inne normy),
📩Blankietowe (delegują uzupełnienie treści do innych aktów, np. "minister określi w rozporządzeniu...").

Ze względu na rodzaj zachowania:

👑Nakazujące (obowiązek działania, np. płacenie podatków),
⛔️Zakazujące (np. zakaz kradzieży),
✅Uprawniające (np. prawo do głosowania).

Inne kryteria

💰Normy doskonałe (z sankcją) vs. niedoskonałe (bez sankcji),
🧑🏻‍⚖️Autonomiczne (tworzone przez adresatów) vs. heteronomiczne (ustanawiane przez zewnętrzny podmiot).

Różnice między normą prawną, normą społeczną a przepisem

Przepis prawny to jednostka redakcyjna tekstu prawnego (np. artykuł ustawy), podczas gdy norma prawna jest regułą postępowania wyinterpretowaną z przepisów. Jeden przepis może zawierać fragmenty wielu norm lub odwrotnie – norma bywa rozbita na kilka przepisów.

Normy prawne odróżnia od innych norm społecznych (moralnych, obyczajowych) przymus państwowy oraz formalne źródło (akt prawny). Mogą jednak krzyżować się z normami moralnymi (np. zakaz zabójstwa) lub być przez nie uzupełniane (np. w prawie rodzinnym)

Przepis prawny

Przepis prawny to podstawowa jednostka tekstu prawnego, np. artykuł, paragraf lub punkt w ustawie czy rozporzdzeniu. Stanowi formalny zapis sformuowany w języku prawnym, który tworzy normy prawne – czyli konkretne reguły zachowania.

Kluczowe cechy:

🐣To najmniejszy element aktu prawnego (np. art. 222 Kodeksu karnego)
🔢Ma postać numerowanej jednostki redakcyjnej (artykuł, ustęp, punkt)
📖Wyraża treść norm prawnych, ale nie jest z nią tożsamy – norma to sens prawny wyprowadzony z przepisu

Przykład: Przepis "Kto zabija człowieka, podlega karze..." (art. 148 k.k.) tworzy normę zakazującą zabójstw pod groźbą kary.

Sankcje

Sankcje w prawie to reakcje państwa na naruszenie norm prawnych, polegające na zastosowaniu określonych dolegliwości wobec naruszyciela. Dzielą się na trzy główne typy:

🔫Sankcje represyjne (karne) Wymierzane za czyny zabronione, np. kary pozbawienia wolności, grzywny czy zakazy zawodowe. Przykład: art. 148 Kodeksu karnego za zabójstwo.
🏗️Sankcje egzekucyjne Mają na celu przymusowe wykonanie obowiązku (np. eksmisja) lub usunięcie skutków naruszenia (np. rozbiórka nielegalnej budowli).
🙅Sankcje nieważności (bezskuteczności) Unieważnienie czynności prawnej dokonanej z naruszeniem przepisów, np. nieważność umowy zawartej bez zachowania formy aktu notarialnego (art. 73 Kodeksu cywilnego).

W praktyce sankcje często współwystępują (np. kara + obowiązek naprawy szkody), a ich dobór zależy od charakteru naruszonej normy.

Moralność, doktryna moralna, współżycie społeczne

Moralność to zbiór norm historycznie ukształtowanych przez społeczeństwo, które określają, co jest dobre lub złe w relacjach międzyludzkich. Opiera się na ocenach wartościujących – aprobacie (np. szacunek, współczucie) lub dezaprobacie (np. wzgarda). Jej podstawę stanowią 5 fundamentów:

🍼Troska (bezpieczeństwo, pomoc potrzebującym),
🧑🏻‍⚖️Sprawiedliwość (nagradzanie i karanie według zasad),
🧑‍🧑‍🧒‍🧒Lojalność (wobec grupy, rodziny),
🚔Autorytet (poszanowanie hierarchii),
⛪️Świętość (respektowanie tradycji).

Doktryna moralna to usystematyzowany system norm (np. etyka katolicka, świecki humanizm), który uzasadnia konkretne zasady postępowania. Przykładem jest nauka Kościoła Katolickiego czy prawa człowieka oparte na racjonalizmie.

Współżycie społeczne regulują zasady współżycia, które łączą normy moralne z prawnymi. W prawie cywilnym np. klauzula "niedopuszczalności działania sprzecznego z zasadami współżycia społecznego" wprowadza ocenę moralną do stosowania prawa, np. zakaz nadużycia prawa czy nieuczciwej konkurencji.

Zasady te zapewniają spójność społeczną – bez nich życie zbiorowe opierałoby się na nieufności i braku bezpieczeństwa. Normy moralne uzupełniają prawo, np. potępienie zdrady (legalnej, ale niemoralnej) przez społeczeństwo.

Prawo

Prawo to zbiór ogólnych norm postępowania ustanowionych lub uznanych przez państwo, regulujących zachowania istotne z punktu widzenia interesu publicznego, których przestrzeganie jest zagwarantowane przymusem państwowym (w tym środkami ekonomicznymi, organizacyjnymi i fizycznymi).

Kara

Kara natomiast stanowi sankcję państwową wymierzaną za naruszenie tych norm, służącą zarówno prewencji ogólnej (odstraszaniu społeczeństwa) jak i szczególnej (resocjalizacji sprawcy).

Stosunek prawny i jego podmioty

Stosunki prawne stanowią podstawę funkcjonowania państwa prawa, zapewniając przewidywalność i ochronę interesów uczestników życia społecznego. Stosunek prawny to relacja społeczna uregulowana przez normy prawne, charakteryzująca się wzajemnymi uprawnieniami i obowiązkami między uczestnikami. Powstaje w wyniku zaistnienia faktu prawnego (np. zawarcia umowy, wydania decyzji administracyjnej) i podlega dynamicznym zmianom w zależności od zachowań stron).

Elementy składowe stosunku prawnego

Podmioty – uczestnicy stosunku (osoby fizyczne, osoby prawne, organy władzy publicznej).
Przedmiot – to, czego dotyczy stosunek (rzeczy, zachowania, prawa niematerialne).
Treść – zespół uprawnień i obowiązków stron (np. prawo do zapłaty ceny i obowiązek dostarczenia towaru w umowie sprzedaży).

Przykład: W umowie sprzedaży przedmiotem jest samochód, treścią – obowiązek zapłaty i dostarczenia towaru, a podmiotami – kupujący i sprzedający.

Rodzaje stosunków prawnych

Stosunki prawne dzieli się m.in. na:

Typ	Charakterystyka	Przykłady
Cywilnoprawne	Równorzędne strony, swoboda kształtowania treści (zasada swobody umów)	Umowa sprzedaży, najmu
Administracyjnoprawne	Nierównorzędność stron (organ władzy vs. obywatel), dominacja norm imperatywnych	Decyzja o pozwoleniu na budowę
Karnoprawne	Sankcje za czyny zabronione, udział państwa jako strony	Odpowiedzialność za przestępstwo

Podmioty stosunku prawnego

🧔🏻‍♂️Osoby fizyczne
Zdolność prawną nabywają od urodzenia.
Zdolność do czynności prawnych zależy od wieku i pełnoletności (pełna od 18. roku życia, ograniczona dla małoletnich powyżej 13 lat).
🏢Osoby prawne (np. spółki, fundacje)
Nabywają zdolność prawną poprzez wpis do rejestru.
Działają przez swoje organy (np. zarząd).
🇵🇱Organy władzy publicznej (np. urzędy, sądy)
Uprawnione do jednostronnego kształtowania praw i obowiązków innych podmiotów.

Zdolność prawna, czynność prawna, osobowość prawna

Zdolność prawna to możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków cywilnoprawnych. Przysługuje każdemu człowiekowi od chwili urodzenia (art. 8 § 1 KC), a także osobom prawnym i niektórym jednostkom organizacyjnym.

Czynność prawna to świadome oświadczenie woli zmierzające do wywołania skutków prawnych, np. zawarcie umowy lub sporządzenie testamentu. Jej ważność zależy m.in. od zdolności do czynności prawnych wykonawcy (art. 56 KC).

Osobowość prawna to zdolność podmiotów prawa (np. spółek z o.o., fundacji) do samodzielnego występowania w obrocie prawnym. Nabywa się ją przez wpis do właściwego rejestru (np. KRS), a utrata następuje przez wykreślenie z rejestru.

Cecha	Zdolność prawna	Osobowość prawna
Podmioty	Wszyscy ludzie, osoby prawne	Tylko wyodrębnione jednostki
Moment nabycia	Urodzenie (lub powstanie osoby prawnej)	Wpis do rejestru
Zakres	Bierne uczestnictwo w stosunkach prawnych	Aktywne prowadzenie działalności

Umowy

Umowa w rozumieniu Kodeksu Cywilnego to zgodne oświadczenie woli stron, które nawiązuje, modyfikuje lub rozwiązuje stosunek prawny, tworząc wzajemne uprawnienia i obowiązki (art. 353¹ KC).

Części wspólne umów:

⛓️‍💥Zasada swobody umów – strony mogą kształtować treść umowy według własnej woli, jeśli nie narusza ona prawa, zasad współżycia społecznego lub właściwej natury stosunku.
🎯Elementy istotne: zgodność oświadczeń woli, określenie przedmiotu umowy oraz cel prawny.
📃Forma – dopuszczalna dowolna, chyba że ustawa wymaga formy szczególnej (np. akt notarialny dla sprzedaży nieruchomości).

Przykłady umów w KC:

Sprzedaż (art. 535 KC) – przeniesienie własności za cenę.
Zamiana (art. 603 KC) – wzajemne przeniesienie własności rzeczy.
Dostawa (art. 605 KC) – periodyczne dostarczanie rzeczy oznaczonych co do gatunku.
Umowa o dzieło (art. 627 KC) – wykonanie określonego dzieła.
Przetarg/aukcja (art. 701 KC) – zawarcie umowy poprzez licytację.

Kluczowa różnica między umowami polega na specyfice przedmiotu (np. rzecz, usługa) oraz szczególnych regulacjach dla danego typu (np. ochrona konsumenta w umowach adhezyjnych).

Źródła prawa

W polskim systemie prawnym źródła prawa usytuowane są w ściśle określonej hierarchii, która decyduje o ich mocy prawnej.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Konstytucja stanowi najwyższe źródło prawa (art. 8 Konstytucji RP). Jej przepisy mają pierwszeństwo przed innymi aktami i stosuje się je bezpośrednio, chyba że sama Konstytucja stanowi inaczej. Wszystkie organy władzy publicznej działają na jej podstawie i w jej granicach.
Ratyfikowane umowy międzynarodowe Umowy te wymagają uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie (art. 89 Konstytucji RP). Po ratyfikacji mają moc równą ustawie, a w przypadku konfliktu z ustawami krajowymi – pierwszeństwo. Wyjątkiem są umowy ratyfikowane za zgodą wyrażoną w referendum lub większością 2/3 głosów w Sejmie – wówczas mają wyższą moc niż ustawy.
Ustawy Uchwalane przez parlament (Sejm i Senat) stanowią podstawę systemu prawnego. Muszą być zgodne z Konstytucją i umowami międzynarodowymi. Ustawy regulują m.in. prawa i wolności obywatelskie, budżet państwa czy organizację władz.
Rozporządzenia Wydawane przez organy wskazane w Konstytucji (np. Prezydent, Rada Ministrów) na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego i w celu wykonania ustawy. Ich treść nie może wykraczać poza zakres delegacji ustawowej.
Akty prawa miejscowego Obowiązują na obszarze działania organów je stanowiących (np. województwo, powiat, gmina). Należą do nich m.in. uchwały rad gmin czy zarządzenia wojewody. Mogą nakładać obowiązki wyłącznie w zakresie określonym ustawami.
Prawo wewnętrzne (tzw. interna) Należą do niego np. uchwały Rady Ministrów czy zarządzenia ministrów. Obowiązują tylko wewnątrz struktur administracji publicznej i nie mogą stanowić podstawy decyzji wobec obywateli.

Hierarchia w praktyce:

Każdy akt niższego rzędu musi być zgodny z aktami wyższego rzędu.
Konstytucja gwarantuje zasadę numerus clausus – tylko wymienione w niej źródła mają moc prawną.
Organy władzy publicznej mogą działać wyłącznie w granicach przyznanych im kompetencji (zasada supremacji konstytucyjnej).

Przykładowo: rozporządzenie sprzeczne z ustawą jest nieważne, podobnie jak ustawa niezgodna z Konstytucją. Kontrolę zgodności aktów z Konstytucją sprawuje Trybunał Konstytucyjny.

Decyzje organów państwa rozstrzygające sprawy

Decyzje organów państwa rozstrzygające sprawy obejmują różnorodne formy orzeczeń, postanowień i zarządzeń, których podstawę stanowią przepisy konstytucyjne oraz szczegółowe kodeksy postępowania. Poniżej przedstawiono główne rodzaje rozstrzygnięć i ich charakterystykę:

🧑🏻‍⚖️ Orzeczenia sądowe (wyroki i postanowienia)
Wyroki – wydawane przez sądy w sprawach karnych, cywilnych i administracyjnych, rozstrzygające meritum sprawy (np. skazanie lub uniewinnienie w sprawie karnej). Podstawą wydania wyroku jest całość okoliczności ujawnionych w postępowaniu (Art. 92 Kodeksu postępowania karnego).
Postanowienia – stosowane w przypadkach, gdy ustawa nie wymaga wydania wyroku. Dotyczą np. zarządzeń proceduralnych, zatwierdzenia umorzenia postępowania lub środków zapobiegawczych. Postanowienia mogą być wydawane przez sądy, prokuratorów lub organy prowadzące czynności wyjaśniające.
🏢 Decyzje administracyjne
Decyzje indywidualne – wydawane przez organy administracji publicznej (np. wojewodów, wójtów), ustalające prawa lub obowiązki konkretnych podmiotów (np. decyzje o pozwoleniu na budowę). Muszą być oparte na ustawie i podlegać kontroli sądów administracyjnych.
Zarządzenia – akty wewnętrzne organów wykonawczych (np. ministrów), które nie mogą stanowić podstawy decyzji wobec obywateli, chyba że wynikają bezpośrednio z ustawy (Art. 93 Konstytucji).
🚔 Rozstrzygnięcia w sprawach wykroczeń
Mandaty karne – nakładane przez uprawnione organy (np. policję) w trybie postępowania mandatowego za wykroczenia, z możliwością nałożenia grzywny do 1000 zł. Wymagają zgody obwinionego na uznanie winy bez udziału sądu.
Wyroki nakazowe – wydawane przez sąd na posiedzeniu bez udziału stron, gdy okoliczności czynu i wina nie budzą wątpliwości (np. zaocznie).
🗺️ Rozporządzenia i akty prawa miejscowego
Rozporządzenia – wydawane przez organy wskazane w Konstytucji (np. Rada Ministrów) na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego. Mają charakter wykonawczy i nie mogą naruszać ustaw.
Akty prawa miejscowego – uchwalane przez organy samorządu terytorialnego (np. rady gmin), regulujące sprawy lokalne w granicach ustawowych upoważnień.

Kontrola decyzji

Sądy administracyjne (np. Naczelny Sąd Administracyjny) sprawdzają zgodność decyzji administracyjnych z prawem.
Trybunał Konstytucyjny ocenia zgodność aktów normatywnych z Konstytucją, a jego orzeczenia mają moc powszechnie obowiązującą.

Każda decyzja organu państwa musi być oparta na hierarchii źródeł prawa: Konstytucji, umowach międzynarodowych, ustawach, a dopiero następnie na aktach wykonawczych. Naruszenie tej zasady skutkuje nieważnością rozstrzygnięcia.

Prawotwórczość Państwa

Prawo w Rzeczypospolitej Polskiej tworzone jest przez uprawnione organy państwowe w ramach procesu legislacyjnego, z zachowaniem hierarchicznej struktury źródeł prawa. Prawo w Polsce powstaje w oparciu o demokratyczne procedury, z poszanowaniem zasady prymatu Konstytucji i podziału władz. Kluczową rolę odgrywają parlament, rząd oraz mechanizmy kontroli prawnej (TK), które zapewniają zgodność aktów prawnych z najwyższymi standardami konstytucyjnymi. Podstawowe zasady i mechanizmy prawotwórcze obejmują:

🔢Hierarchia źródeł prawa

Najwyższą pozycję zajmuje Konstytucja RP (art. 8), która ma pierwszeństwo przed innymi aktami prawnymi. Kolejne miejsca w hierarchii to:

Ratyfikowane umowy międzynarodowe (np. traktaty UE),
Ustawy (uchwalane przez Sejm i Senat),
Rozporządzenia (wydawane przez organy władzy wykonawczej na podstawie ustaw),
Akty prawa miejscowego (stanowione przez samorządy).

👑Organy prawotwórcze

Sejm i Senat – główne organy ustawodawcze (art. 95 Konstytucji).
Rada Ministrów – uprawniona do wydawania rozporządzeń (art. 92 Konstytucji).
Prezydent RP – podpisuje ustawy i może wnioskować o kontrolę ich zgodności z Konstytucją do Trybunału Konstytucyjnego (art. 122).
Samorządy terytorialne – tworzą akty prawa miejscowego (np. uchwały rad gmin).

📊 Proces legislacyjny

Inicjatywa ustawodawcza (art. 118 Konstytucji) – przysługuje m.in. posłom, Senatowi, Radzie Ministrów i obywatelom (100 tys. podpisów).
Trzy czytania w Sejmie – dyskusja, poprawki, głosowanie.
Przejście do Senatu – Senat może przyjąć ustawę, zaproponować poprawki lub odrzucić ją w całości.
Podpis Prezydenta – Prezydent ma 21 dni na podpisanie ustawy lub skierowanie jej do TK (art. 122).
Ogłoszenie w Dzienniku Ustaw – ustawa wchodzi w życie po 14 dniach, chyba że określono inaczej.

🔎 Kontrola konstytucyjności

Trybunał Konstytucyjny bada zgodność ustaw z Konstytucją (art. 188). Jeśli ustawa zostanie uznana za niezgodną, traci moc prawną.

❓ Inne formy prawotwórcze

Umowy międzynarodowe – po ratyfikacji stają się częścią polskiego porządku prawnego (art. 91 Konstytucji).
Zwyczaje i precedensy – w ograniczonym zakresie (np. art. 56 Kodeksu cywilnego odwołuje się do zwyczajów).

Władza ustawodawcza (sejm i senat)

Władza ustawodawcza w Polsce to kompetencja do stanowienia prawa poprzez uchwalanie ustaw. Zgodnie z art. 10 Konstytucji RP, sprawują ją Sejm i Senat, które tworzą parlament.

Kluczowe kompetencje:

Inicjatywa ustawodawcza przysługuje m.in. posłom (grupie co najmniej 15), Senatowi, Prezydentowi, Radzie Ministrów oraz obywatelom (100 tys. podpisów).
Ustawy uchwala Sejm zwykłą większością głosów, a Senat ma 30 dni na ich zaakceptowanie, wprowadzenie poprawek lub odrzucenie.
Sejm może odrzucić weto Senatu bezwzględną większością głosów.

Proces kończy podpis Prezydenta RP i publikacja ustawy w Dzienniku Ustaw.

Narzędzia prawa

Narzędzia prawa to instrumenty służące tworzeniu, stosowaniu i egzekwowaniu norm prawnych. Obejmują:

Akty normatywne (ustawy, rozporządzenia) – podstawowe źródła prawa powszechnie obowiązującego.
Umowy (np. międzynarodowe, zbiorowe w prawie pracy) – regulują stosunki między podmiotami.
Precedensy sądowe – decyzje organów wymiaru sprawiedliwości stanowiące wzorzec dla podobnych spraw.
Zwyczaje prawne – praktyki społeczne uznane za obowiązujące przez państwo.
Procedury prawne (postępowanie sądowe, administracyjne) – określają tryb realizacji uprawnień i obowiązków.

Kluczowe znaczenie mają również sankcje (kary, egzekucja) jako mechanizm przymusu państwowego.

Prawo stanowione, prawo zwyczajowe

Prawo stanowione i zwyczajowe to dwa podstawowe źródła prawa w systemie prawnym. W Polsce prawo stanowione ma pierwszeństwo, podczas gdy zwyczajowe stosuje się tylko w braku regulacji ustawowych lub gdy zostanie wyraźnie uznane przez państwo.

Prawo stanowione Tworzone jednostronnie przez uprawnione organy władzy publicznej (np. parlament, rząd) w formie aktów normatywnych (konstytucja, ustawy, rozporządzenia).

Prawo zwyczajowe Powstaje wskutek długotrwałej praktyki społecznej, wspartej przekonaniem o jego obowiązywaniu

Kryterium	Prawo stanowione	Prawo zwyczajowe
Źródło powstania	Decyzja organów państwowych	Praktyka społeczna
Forma	Pisane akty normatywne	Niepisane reguły
Moc obowiązująca	Nadrzędna (np. Konstytucja RP)	Subsydiarna (uzupełniająca)

Precedensy

Precedensy w polskim systemie prawnym nie mają formalnego statusu źródła prawa – zgodnie z Konstytucją RP (art. 178) sędziowie podlegają wyłącznie ustawom i Konstytucji. Mimo to odgrywają istotną rolę w praktyce orzeczniczej poprzez funkcję pomocniczą i interpretacyjną.

Charakter precedensów w Polsce

Brak mocy wiążącej
Precedensy nie tworzą nowych norm prawnych, ale wpływają na interpretację istniejących przepisów.
Sędziowie nie są formalnie zobowiązani do stosowania wcześniejszych orzeczeń, jednak wyroki Sądu Najwyższego (SN) i Trybunału Konstytucyjnego (TK) są traktowane jako wzorce argumentacyjne.
Rola orzecznictwa SN i TK
SN publikuje tzw. uchwały składów większości, które mają na celu ujednolicenie linii orzeczniczej. Choć nie wiążą innych sądów, w praktyce są przestrzegane dla zapewnienia spójności prawa.
TK poprzez kontrolę konstytucyjności prawa kształtuje zasady systemu, np. wyroki dotyczące zakazu retroakcji prawa (lex retro non agit) stały się podstawą wykładni innych przepisów.
Praktyczne znaczenie
Precedensy służą jako narzędzie przewidywalności – adwokaci, prokuratorzy i sędziowie odwołują się do nich w argumentacji, co wpływa na jednolitość stosowania prawa.
W przypadku luk prawnych lub niejasności sędziowie mogą sięgać do dorobku orzeczniczego, np. w sprawach dotyczących odszkodowań prenatalnych czy uznania ojcostwa przed urodzeniem.

Porównanie z systemem common law

Kryterium	Polska	Kraje common law (np. USA, UK)
Moc wiążąca	Brak (tylko perswazyjna)	Obowiązująca (zasada stare decisis)
Tworzenie norm	Tylko ustawodawca	Sądy przez precedensy
Rola sądów	Interpretacja istniejącego prawa	Aktywne kształtowanie nowych norm

Moc norm prawnych

Kluczowe zasady mocy prawnej

↕️Zasada hierarchiczności: Akty niższego rzędu nie mogą naruszać treści aktów wyższych (np. rozporządzenie musi być zgodne z ustawą).
🍕Zasada kompetencji: Organ może wydawać akty prawne tylko w zakresie przyznanych mu uprawnień (np. rozporządzenia wymagają delegacji ustawowej).
📖Zasada publikacji: Warunkiem obowiązywania aktu jest jego ogłoszenie w Dzienniku Ustaw lub innym oficjalnym monitorze. Skutki kolizji norm • Niezgodność ustawy z Konstytucją: Trybunał Konstytucyjny może uchylić ustawę. • Niezgodność rozporządzenia z ustawą: Sąd Najwyższy lub NSA może uznać je za nieważne. • Niezgodność aktu miejscowego z ustawą: Wojewoda może wnioskować o jego unieważnienie.

Inkorporacja

Inkorporacja polega na kompilacyjnym zebraniu obowiązujących norm prawnych z danej dziedziny w jednej publikacji bez wprowadzania zmian w ich treści, np. poprzez publikację zbioru aktów prawnych dotyczących prawa cywilnego w formie ujednoliconej

Kodeksy

Kodeksy to kompleksowe akty prawne stanowione przez państwo, które systematyzują całą dziedzinę stosunków społecznych, zastępując dotychczasowe przepisy i opierając się na jednolitych zasadach, np. Kodeks Cywilny regulujący stosunki majątkowe i rodzinne

Większość

Rodzaje większości i ich zastosowania

1. Większość zwykła (względna) Dominuje w codziennym procesie legislacyjnym, pozwalając na sprawne uchwalanie aktów prawnych.

Definicja: Wystarczy przewaga głosów „za” nad głosami „przeciw” (głosy wstrzymujące się nie są brane pod uwagę).
Zastosowanie: Uchwalanie większości ustaw, w tym ustawy budżetowej.
Przykład: Jeśli w głosowaniu 200 posłów opowie się „za”, 150 „przeciw”, a 110 wstrzyma się, uchwała zostanie przyjęta.

2. Większość bezwzględna (absolutna) Zabezpiecza ważne decyzje przed wpływem wstrzymujących się (np. wybór rządu).

Definicja: Wymaga, by głosów „za” było więcej niż łącznie głosów „przeciw” i wstrzymujących się.
Zastosowanie:
Uchwalenie wotum zaufania dla Rady Ministrów,
Wybór Prezydenta RP, wójta czy burmistrza,
Odrzucenie poprawek Senatu do ustawy.
Przykład: Przy 460 posłach wymagane jest co najmniej 231 głosów „za”, niezależnie od liczby uczestników głosowania (przy spełnieniu quorum).

3. Większość kwalifikowana Gwarantuje szeroki konsensus w sprawach o fundamentalnym znaczeniu dla państwa, takich jak zmiana konstytucji.

Definicja: Określony procent lub ułamek głosów (np. 2/3 lub 3/5), liczonych od ustawowej liczby posłów lub obecnych.
Zastosowanie:
Zmiana Konstytucji RP (2/3 głosów w Sejmie i bezwzględna większość w Senacie),
Skrócenie kadencji Sejmu (2/3 głosów),
Przyjęcie ustawy zawetowanej przez Prezydenta (3/5 głosów).

Warunek kworum

Każde głosowanie wymaga spełnienia quorum, czyli minimalnej liczby obecnych członków organu. Dla Sejmu jest to co najmniej połowa ustawowej liczby posłów (230). Brak quorum uniemożliwia podjęcie uchwały.

Organy wykonawcze i organy stanowiące

Organy stanowiące tworzą prawo, podczas gdy wykonawcze wdrażają je w życie i kontrolują jego przestrzeganie

Organy stanowiące

To organy uprawnione do tworzenia prawa poprzez uchwalanie aktów normatywnych (np. ustaw, prawa miejscowego).

Rola:

Ustalają ogólne ramy prawne regulujące życie społeczne i funkcjonowanie państwa.
Na szczeblu ogólnopolskim głównym organem jest Sejm (uchwalający ustawy), a na poziomie samorządowym – rady gmin, rady powiatów i sejmiki województw (tworzące prawo miejscowe).

Organy wykonawcze

Organy odpowiedzialne za realizację i egzekwowanie prawa ustanowionego przez organy stanowiące.

Rola:

Wdrażają postanowienia ustaw i aktów wykonawczych (np. rozporządzeń).
Przykłady: Rada Ministrów, wojewodowie, burmistrzowie, zarządy powiatów. Na poziomie centralnym Prezes Rady Ministrów koordynuje działania administracji rządowej, a na poziomie lokalnym organy wykonawcze samorządu (np. wójt) odpowiadają za zarządzanie jednostkami terytorialnymi.

Prawo karne

Prawo karne to gałąź prawa regulująca odpowiedzialność za czyny zabronione pod groźbą kary, ze szczególnym uwzględnieniem przestępstw, wykroczeń i zbrodni. Wszystkie rodzaje prawa karnego współdziałają, tworząc spójny system reakcji na czyny zabronione. Obejmuje trzy główne obszary:

👿Prawo karne materialne Określa czyny zabronione i sankcje za ich popełnienie, dzieląc się na:
Prawo karne sensu stricto (przestępstwa zagrożone karą więzienia do 30 lat lub dożywocia)
Prawo wykroczeń (mniej szkodliwe społecznie czyny, np. drobne kradzieże)
Prawo karne skarbowe (np. przestępstwa podatkowe) Główne źródła: Kodeks karny oraz Kodeks wykroczeń.
🚓Prawo karne procesowe Reguluje zasady postępowania organów ścigania i sądów, obejmując:
Śledztwo i dochodzenie
Postępowanie przed sądem
Zasady dowodowe. Podstawowym aktem jest Kodeks postępowania karnego.
🧑🏻‍⚖️Prawo karne wykonawcze Określa wykonywanie kar i środków karnych, w tym:
Warunki odbywania kary pozbawienia wolności
Zasady warunkowego przedterminowego zwolnienia. Reguluje je Kodeks karny wykonawczy.

Inne podziały

👨🏻Prawo powszechne (dotyczy wszystkich obywateli)
👮🏻‍♀️Prawo indywidualne (np. dla żołnierzy)[
🌍Prawo karne międzynarodowe (zbrodnie przeciwko ludzkości).

Kluczowe funkcje

ochrona dóbr prawnych,
prewencja ogólna i indywidualna
sprawiedliwa retrybucja.

Immunitety

Immunitety stanowią szczególne uprawnienia chroniące określone osoby przed odpowiedzialnością prawną lub ograniczające możliwość ich pociągnięcia do niej. Immunitety służą ochronie niezależności organów państwa i realizacji funkcji publicznych, ale nie oznaczają całkowitej bezkarności – w uzasadnionych przypadkach mogą zostać uchylone.

Immunitet sędziowski Chroni sędziów przed odpowiedzialnością za czynności związane z wykonywaniem funkcji sądowych.
Immunitet parlamentarny (poselski i senatorski)
Poseł/senator nie może być pociągnięty do odpowiedzialności za działalność w ramach mandatu, zarówno podczas jego trwania, jak i po wygaśnięciu.
Wyjątkiem są przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego, gdzie immunitet może zostać uchylony przez parlament.
Immunitet dyplomatyczny
Obejmuje szefów przedstawicielstw dyplomatycznych, członków personelu dyplomatycznego oraz ich rodziny.
Chroni przed jurysdykcją polskich sądów w sprawach karnych i cywilnych, chyba że państwo wysyłające wyrazi zgodę.
Obejmuje także zwolnienie od podatków i kontroli celnych.
Immunitet konsularny
Dotyczy urzędników konsularnych, ale ma węższy zakres niż dyplomatyczny (np. nie chroni przed odpowiedzialnością za czynności niezwiązane z funkcjami urzędowymi).
Immunitet jurysdykcyjny w postępowaniu karnym
Wyłącza odpowiedzialność karną dyplomatów za czynności urzędowe.
W przypadku przestępstw pospolitych, immunitet może być uchylony przez państwo wysyłające.

Kluczowe zasady:

Lex retro non agit – zakaz retroaktywności prawa, co ma rangę konstytucyjną (art. 1 Konstytucji RP).
Zasada specjalności – immunitet dotyczy tylko czynności związanych z pełnioną funkcją.
Możliwość zrzeczenia się immunitetu – np. przez państwo wysyłające w przypadku dyplomatów.

Przestępstwa

W polskim prawie karnym przestępstwa dzielą się na trzy główne kategorie ze względu na ich społeczną szkodliwość i przewidziane sankcje:

1 🛒 Wykroczenia - umyślnie lub nieumyślnie

Najłagodniejsza forma czynów zabronionych, regulowana głównie przez Kodeks wykroczeń. Charakteryzują się niską społeczną szkodliwością. Przykłady obejmują drobne kradzieże (do 800 zł) czy zakłócanie porządku publicznego.

Kary: grzywna (20–5000 zł), areszt (5–30 dni), ograniczenie wolności (do 1 miesiąca) lub nagana.
Organ orzekający: sąd rejonowy lub organy administracyjne (np. policja).

2 🥊 Występki - umyślnie lub nieumyślnie

Czyny o średniej szkodliwości społecznej, zagrożone karą pozbawienia wolności do 3 lat (w wyjątkowych przypadkach do 5 lat). Przykłady to kradzież z włamaniem, oszustwo czy naruszenie nietykalności cielesnej.

Kary: grzywna powyżej 30 stawek dziennych, ograniczenie wolności powyżej miesiąca, pozbawienie wolności do 5 lat.
Organ orzekający: sąd rejonowy.

3 🔪 Zbrodnie - tylko umyślnie

Najcięższe przestępstwa, zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 lat do dożywocia. Obejmują m.in. zabójstwo (art. 148 KK), ciężki uszczerbek na zdrowiu (art. 156 KK) czy zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem (art. 197 KK).

Kary: pozbawienie wolności od 3 lat, 25 lat pozbawienia wolności lub dożywocie.
Organ orzekający: sąd okręgowy.

Dodatkowe elementy:

Środki karne: np. zakaz prowadzenia pojazdów, przepadek mienia, nawiązka na rzecz pokrzywdzonego (art. 39 KK).
Przedawnienie:
👶🏻Wykroczenia – 1 rok (karalność),
👦🏻Występki – 5 lat,
👴🏻Zbrodnie – 20 lat.

Ściganie przestępstw

1. ⭐️⭐️⭐️Ściganie z urzędu

Organy państwowe (prokuratura, policja) obowiązkowo wszczynają postępowanie w sprawach o zbrodnie i występki o wysokiej szkodliwości społecznej (np. zabójstwo, rozbój).

Podstawa prawna: Art. 10 KPK – obowiązek ścigania z urzędu. Procedura:

Prokurator lub policja prowadzą śledztwo lub dochodzenie
Po zebraniu dowodów prokurator składa akt oskarżenia do sądu.

2. ⭐️⭐️Ściganie na wniosek

Wymagana jest inicjatywa pokrzywdzonego (np. w przypadku stalkingu, znęcania się).

Warunki:

Wniosek musi być złożony w ciągu 3 miesięcy od powzięcia wiedzy o sprawcy
Możliwość cofnięcia wniosku za zgodą prokuratora lub sądu Przykłady przestępstw: Groźba karalna, naruszenie nietykalności cielesnej.

3. ⭐️Ściganie z oskarżenia prywatnego

Pokrzywdzony sam składa do sądu akt oskarżenia prywatnego (np. w przypadku zniesławienia).

Charakterystyka:

Pomija etap postępowania przygotowawczego.
Prokurator może przejąć sprawę, jeśli wymaga tego interes społeczny

Zasady prawa

🇵🇱Zasady konstytucyjne

Zasada demokratycznego państwa prawnego – gwarantuje przestrzeganie prawa przez organy władzy oraz ochronę wolności i praw obywateli
Zasada podziału władz – oddzielenie władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, zapewniające kontrolę i równowagę
Ochrona praw człowieka – m.in. wolności osobistej, nietykalności mieszkania, wolności sumienia i wyznania

👮🏻‍♀️Zasady prawa karnego

Nullum crimen sine lege – nie ma przestępstwa bez ustawy
Nulla poena sine lege – nie ma kary bez ustawy
Lex retro non agit – zakaz działania prawa wstecz (z wyjątkami przewidzianymi w ustawie)

💰Zasady prawa cywilnego

Ochrona własności – gwarancja nienaruszalności mienia
Swoboda umów – strony mogą kształtować treść umów, jeśli nie narusza to prawa
Zasada dobrej wiary – domniemanie uczciwości działań stron

🧑🏻‍⚖️Zasady techniki prawodawczej

Hierarchia norm – nadrzędność Konstytucji, ustaw i umów międzynarodowych nad aktami podustawowymi
Jawność i dostępność prawa – obowiązek publikacji aktów w Dzienniku Ustaw

📖Zasady proceduralne

Domniemanie niewinności – oskarżony jest niewinny do udowodnienia winy
Prawo do sądu – gwarancja rzetelnego procesu

Elementy składowe czynów zabronionych

Główne elementy czynu zabronionego:

Zachowanie człowieka – może przybrać formę:
działania (np. kradzież) lub
zaniechania (np. nieudzielenie pomocy, gdy wymaga tego prawo).
Znamiona ustawowe – opisane w dyspozycji przepisu prawnego, np. w Kodeksie karnym. Obejmują:
stronę podmiotową (np. wiek sprawcy – minimalnie 17 lat, poczytalność, forma winy: umyślna lub nieumyślna),
stronę przedmiotową (m.in. naruszone dobro prawne, np. życie, mienie).
Bezprawność – zachowanie sprzeczne z obowiązującym prawem.
Społeczna szkodliwość – ocena stopnia zagrożenia dla porządku prawnego (np. dla zbrodni musi być wyższa niż znikoma).
Zawinienie – subiektywny stosunek sprawcy do czynu:
umyślność (zamiar bezpośredni lub ewentualny),
nieumyślność (lekkomyślność lub niedbalstwo).
Karalność – możliwość zastosowania sankcji przewidzianej w ustawie.

Dodatkowe aspekty:

Formy popełnienia: sprawstwo, podżeganie, pomocnictwo, usiłowanie, przygotowanie (gdy przewiduje to ustawa).
Podmiot: tylko człowiek zdolny do ponoszenia odpowiedzialności (wyklucza się np. osoby niepoczytalne).

Przykładowo, zabójstwo (art. 148 KK) wymaga umyślności, podczas gdy wykroczenia mogą być popełnione także nieumyślnie. Brak któregokolwiek z tych elementów wyłącza odpowiedzialność karną.

Formy popełnienia przestępstwa

Formy popełnienia przestępstwa w polskim prawie karnym dzielą się na stadialne i zjawiskowe, regulowane głównie przez Kodeks karny (art. 13–18).

Formy stadialne:

⭐️Przygotowanie – czynności mające stworzyć warunki do popełnienia przestępstwa (np. zdobycie narzędzi, sporządzenie planu). Karalne tylko w przypadkach wyraźnie wskazanych w ustawie (np. przygotowanie do zabójstwa – art. 148 § 5 KK).
⭐️⭐️Usiłowanie – bezpośrednie zmierzanie do dokonania przestępstwa, które nie następuje. Karalne nawet w przypadku niemożliwości dokonania czynu (art. 13 § 2 KK).
⭐️⭐️⭐️Dokonanie – pełna realizacja znamion czynu zabronionego. W przestępstwach nieumyślnych występuje wyłącznie ta forma.

Formy zjawiskowe:

🔪 Sprawstwo – obejmuje:
Sprawstwo bezpośrednie (samodzielne wykonanie czynu),
Współsprawstwo (działanie w porozumieniu z innymi),
Sprawstwo kierownicze (kierowanie wykonaniem przestępstwa),
Sprawstwo polecające (wykorzystanie uzależnienia innej osoby).
🗣️ Podżeganie – celowe nakłanianie innej osoby do popełnienia czynu (wymaga zamiaru bezpośredniego).
🎁 Pomocnictwo – ułatwianie popełnienia przestępstwa (np. dostarczenie narzędzi, udzielanie informacji) przed lub w trakcie czynu (art. 18 § 3 KK).

Przykład: Za pomocnictwo w rozboju odpowiada ten, kto dostarcza sprawcy broń, nawet jeśli nie uczestniczy bezpośrednio w napadzie (art. 280 KK)

Nieletni, młodociany

1. 👶🏻Nieletni - poniżej 17 lat

Definicja: Osoba poniżej 17. roku życia.
Postępowanie
Postępowanie prowadzi sąd rodzinny, z naciskiem na środki wychowawcze.
Tylko w wyjątkowych przypadkach (zbrodnie) stosuje się procedurę dla dorosłych.
Odpowiedzialność:
Zasadniczo nie ponosi odpowiedzialności karnej na zasadach przewidzianych dla dorosłych.
Może podlegać środkom wychowawczym lub poprawczym (np. nadzór kuratora, terapia).
Wyjątek: Po ukończeniu 15 lat może odpowiadać jak dorosły za zbrodnie (np. zabójstwo, rozbój, katastrofa w komunikacji), jeśli:
- Wcześniejsze środki wychowawcze okazały się nieskuteczne,
- Wymagają tego okoliczności sprawy i stopień rozwoju sprawcy.

2. 🧒🏻Młodociani - poniżej 21 lat

Definicja: Sprawca, który w chwili popełnienia przestępstwa nie ukończył 21 lat, a w czasie orzekania w I instancji – 24 lat.
Postępowanie
Podlegają specjalnym regulacjom wykonawczym (np. zakłady karne dla młodocianych).
Mogą odbywać karę w warunkach dostosowanych do wieku (np. oddziały szkolne, programy terapeutyczne).
Specyfika sankcji:
Kara ma przede wszystkim funkcję wychowawczą.
Obowiązkowy dozór kuratora przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary.
Szersze zastosowanie środków probacyjnych (np. terapia, programy resocjalizacyjne).

3. 🧔🏻‍♂️Pełnoletni - powyżej 21 lat

Podlegają standardowym zasadom odpowiedzialności karnej.
Sankcje obejmują pełny zakres kar przewidzianych w Kodeksie karnym (grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności).

Czynniki wyłączające odpowiedzialność karną

Czynniki wyłączające odpowiedzialność karną w polskim prawie dzielą się na trzy główne kategorie, regulowane przez Kodeks karny (KK). Każda z nich ma odrębne podstawy prawne i warunki zastosowania. W przypadku wystąpienia tych okoliczności postępowanie karne nie zostaje wszczęte lub kończy się umorzeniem bądź wyrokiem uniewinniającym.

1. Okoliczności wyłączające bezprawność czynu

Czyny formalnie zabronione nie są uznawane za przestępstwa, jeśli zostaną podjęte w następujących sytuacjach:

Obrona konieczna (art. 25 KK):

Odpieranie bezpośredniego, bezprawnego zamachu na dobro chronione prawem (np. życie, mienie). Przekroczenie granic obrony może prowadzić do nadzwyczajnego złagodzenia kary, chyba że nastąpiło pod wpływem strachu lub w wyniku wtargnięcia do mieszkania (art. 25 § 2a i 3 KK).

Stan wyższej konieczności (art. 26 KK):

Działanie w celu ratowania wyższego dobra (np. poświęcenie mienia, aby uratować życie). Przekroczenie granic umożliwia złagodzenie kary.

Eksperyment (art. 27 KK):

Dopuszczalny, jeśli korzyści poznawcze lub medyczne uzasadniają ryzyko, a uczestnik wyraził świadomą zgodę.

Działanie w ramach uprawnień

np. wykonywanie obowiązków służbowych przez funkcjonariusza.

2. Okoliczności wyłączające winę

Nawet jeśli czyn jest bezprawny, odpowiedzialność nie zachodzi z powodu braku winy:

Niepoczytalność (art. 31 § 1 KK):

Sprawca nie mógł rozpoznać znaczenia czynu lub kierować swoim postępowaniem z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych. W przypadku ograniczonej poczytalności (art. 31 § 2 KK) sąd może złagodzić karę.

Błąd co do faktu (art. 28 KK):

Usprawiedliwione przekonanie, że zachodzi okoliczność wyłączająca bezprawność (np. obrona przed domniemanym napadem).

Nieświadomość bezprawności (art. 30 KK):

Sprawca działał w usprawiedliwionej nieświadomości, że czyn jest zabroniony. Błąd nieusprawiedliwiony umożliwia jedynie złagodzenie kary.

3. Znikoma społeczna szkodliwość czynu (art. 1 § 2 KK)

Czyn nie stanowi przestępstwa, jeśli jego szkodliwość społeczna jest minimalna. Ocena uwzględnia m.in. motywację sprawcy, okoliczności zdarzenia i wartość naruszonego dobra.

Administracja publiczna

Podział administracji publicznej w Polsce:

🇵🇱Administracja rządowa:
Centralna: Rada Ministrów, Premier, ministrowie (np. Minister Spraw Wewnętrznych)
Terenowa: wojewodowie, kuratoria oświaty, inspekcje
🗺️Administracja samorządowa:
Gminy, powiaty, województwa – realizują zadania lokalne
⭐️Administracja państwowa niezależna:
NIK, KRRiT, RPO, NBP – podlegają bezpośrednio Konstytucji.

Cechy charakterystyczne:

Przymus – możliwość stosowania środków władczych
Monopolistyczny charakter – wyłączność w określonych dziedzinach
Legalizm – działanie wyłącznie w granicach prawa (art. 7 Konstytucji)
Apolityczność – neutralność wobec zmian władzy

Kluczowe funkcje:

Wydawanie decyzji administracyjnych
Świadczenie usług publicznych (np. edukacja, ochrona zdrowia)
Kontrola przestrzegania prawa

Prawo administracyjne

Podstawowe cechy prawa administracyjnego:

Charakter władczy – uprawnienia organów do jednostronnego kształtowania praw i obowiązków obywateli (np. wydawanie decyzji administracyjnych)
Dualizm strukturalny – dzieli się na:
Prawo materialne – normy ustalające kompetencje organów oraz prawa i obowiązki obywateli (np. prawo budowlane, podatkowe).
Prawo formalne – procedury działania administracji, głównie uregulowane w Kodeksie postępowania administracyjnego (KPA).

Źródła prawa administracyjnego:

Konstytucja RP (art. 87, 94) – określa zasady działania administracji i hierarchię aktów prawnych.
Ustawy (np. o samorządzie gminnym) i rozporządzenia wydawane na ich podstawie
Kodeks postępowania administracyjnego – reguluje tryb załatwiania spraw, zasady wydawania decyzji oraz kontrolę ich legalności.

Zasady działania administracji:

Legalności (art. 7 Konstytucji) – działanie wyłącznie w granicach prawa
Proporcjonalności – środki stosowane przez organy muszą być adekwatne do celu
Dwuetapowości postępowania – możliwość odwołania od decyzji do organu wyższej instancji

Struktura organów administracji publicznej:

Administracja rządowa:
Centralna (Rada Ministrów, ministrowie).
Terenowa (wojewodowie, służby inspekcji)
Samorządowa (gminy, powiaty, województwa) – realizuje zadania lokalne na podstawie art. 16 Konstytucji[
Administracja niezależna (NIK, KRRiT, RPO) – podlegają bezpośrednio Konstytucji

Funkcje prawa administracyjnego:

Reglamentacyjna – kontrola działalności obywateli (np. koncesje).
Organizatorska – inicjowanie działań w interesie publicznym (np. inwestycje infrastrukturalne).
Wykonawcza – realizacja ustaw poprzez akty indywidualne i zbiorowe

Właściwości ustawowe

Właściwość ustawowa oznacza określenie przez przepisy prawa, który sąd jest kompetentny do rozpoznania konkretnej sprawy. Składa się na nią kilka elementów:

💰Właściwość rzeczowa – decyduje, czy sprawa należy do sądu rejonowego czy okręgowego. Np. sąd okręgowy rozpatruje sprawy o wartości przedmiotu sporu przekraczającej 100 000 zł (art. 17¹ KPC).
🗺️Właściwość miejscowa – wskazuje siedzibę sądu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania pozwanego, siedzibę przedsiębiorcy lub miejsce wykonania umowy (art. 27, 29–30 KPC).
🧑‍🧑‍🧒‍🧒Właściwość funkcjonalna – dotyczy podziału kompetencji między różne wydziały tego samego sądu (np. cywilny, rodzinny).

Terminy

Podstawowe pojęcia ogólne

Prawo przedmiotowe – system norm prawnych regulujących życie społeczne, np. prawo karne czy cywilne.
Prawo podmiotowe – uprawnienia przysługujące konkretnym podmiotom (np. własność, prawo do dziedziczenia).
Norma prawna – abstrakcyjna reguła zachowania, składająca się z hipotezy, dyspozycji i sankcji.
Zdolność prawna – możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków (nabywana z chwilą urodzenia).
Zdolność do czynności prawnych – możliwość samodzielnego kształtowania swojej sytuacji prawnej (pełna od 18. roku życia).

Gałęzie prawa

Prawo cywilne – reguluje stosunki między podmiotami równorzędnymi (m.in. własność, zobowiązania, spadki), oparte na Kodeksie Cywilnym.
Prawo karne – określa czyny zabronione i kary za nie, z podziałem na zbrodnie (np. zabójstwo), występki (np. kradzież) i wykroczenia (np. zakłócanie porządku).
Prawo administracyjne – normuje działalność organów administracji publicznej.
Prawo pracy – reguluje stosunki między pracodawcą a pracownikiem (Kodeks Pracy).

Źródła prawa

Konstytucja RP – najwyższy akt prawny
Ustawy – akty parlamentu (np. Kodeks Karny, Kodeks Cywilny)
Rozporządzenia – akty wykonawcze wydawane przez organy władzy
Prawo miejscowe – akty obowiązujące na określonym terytorium (np. uchwały rad gmin)

Podmioty prawa

Osoba fizyczna – każdy człowiek od urodzenia do śmierci
Osoba prawna – wyodrębniona jednostka organizacyjna (np. spółka, fundacja) posiadająca zdolność prawną
Jednostka organizacyjna bez osobowości prawnej – np. spółka jawna, mająca ograniczoną zdolność prawną

Zasady prawne

Nullum crimen sine lege – nie ma przestępstwa bez ustawy
Lex retro non agit – zakaz retroaktywności prawa
Swoboda umów – zasada autonomii woli stron w prawie cywilnym (art. 353¹ KC)
Domniemanie niewinności – obowiązujące w postępowaniu karnym

Instytucje proceduralne

Czynność prawna – świadome działanie podmiotu zmierzające do wywołania skutków prawnych (np. umowa)
Immunitet – wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności prawnej (np. immunitet parlamentarny)
Przedawnienie – utrata możliwości dochodzenia roszczeń po upływie czasu (np. 3 lata w prawie cywilnym).

Kluczowe akty prawne obejmują m.in. Konstytucję RP, Kodeks Cywilny, Kodeks Karny oraz Kodeks Pracy, które stanowią fundament polskiego porządku prawnego

elementy_prawa_w #sem01 #wyklad #elementy_prawa #sesja